# Inclusive Education (సమ్మిళిత విద్య) - Link: https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/inclusive-education/ - Published: 2026-09-17T08:11:50+05:30 - Author: MAHENDRA MANCHIKALAPATI --- ## సమ్మేళనాత్మక అభ్యాసనానుకూల వాతావరణ నిర్మాణం: సమ్మిళిత విద్య, ప్రాముఖ్యత, నమ్య ప్రణాళిక మరియు తరగతిగది నిర్వహణ ### **1. సమ్మిళిత విద్య – అర్థం మరియు ప్రాముఖ్యత (Inclusive Education & Importance)** ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలను (Children with Special Needs) సాధారణ పాఠశాలల్లోనే నమోదు చేసి, వారి అవసరాలకు మరియు సామర్థ్యాలకు అనుగుణంగా విద్యను అందించే వ్యవస్థనే **సమ్మిళిత లేదా సహిత విద్య (Inclusive Education)**అంటారు. * **సామాజిక సమానత్వం:** భారతదేశంలో [సర్వ శిక్షా అభియాన్ (SSA)](https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=http://ssa.nic.in/&ved=2ahUKEwi2-N_5yfSWAxXKSWwGHYYhO-cQFnoECCcQAQ&usg=AOvVaw2jkY-9Yf_w-L6CR0OscC2x) లో సమ్మిళిత విద్య ఒక ప్రధాన విభాగంగా అమలవుతోంది. ఇది కేవలం శారీరక, మానసిక వైకల్యం ఉన్న పిల్లలకే కాకుండా, లింగ, కుల, మత, జాతి మరియు ప్రాంతీయ వివక్షతలు లేని సమాన విద్యావకాశాలను అందిస్తుంది. * **సముదాయ భావన:** మానసికంగా వెనుకబడినవారు, ప్రతిభావంతులు, దృష్టి మరియు వినికిడి లోపాలు ఉన్నవారు, అంగవైకల్యం ఉన్నవారు మరియు అణగారిన వర్గాల పిల్లలందరినీ సాధారణ పాఠశాల సముదాయంలో భాగం చేయడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం. * **మానసిక వికాసం:** ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలలో ఆత్మన్యూనతా భావాలను తొలగించి, తాము కూడా సాధారణ పిల్లల లాగే అభ్యసించగలమనే ఆత్మవిశ్వాసాన్ని మరియు ఆత్మస్థైర్యాన్ని నింపడానికి సమ్మిళిత విద్య ఎంతగానో దోహదపడుతుంది. --- ### **2. బహుళ వనరుల ఆవశ్యకత మరియు సమ్మిళిత విద్య నమూనాలు (Need for Multiple Resources & Models)** విభిన్న అవసరాలు కలిగిన పిల్లలకు నాణ్యమైన విద్యను అందించడానికి వివిధ రకాల విద్యా వనరులు మరియు నిర్వహణ నమూనాలు అవసరమవుతాయి: * **వనరుల నమూనా (Resource Model):** ఈ విధానంలో సాధారణ పాఠశాలల్లోనే ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలను చేరుస్తారు. సాధారణ ఉపాధ్యాయులతో పాటు ఉండే ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయుడు (Resource Teacher) ప్రతి 8 నుండి 10 మంది ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలకు ప్రత్యేక బోధనా పద్ధతుల ద్వారా బోధిస్తాడు. * **ఇటినరెంట్ నమూనా (Itinerant Model):** ఇందులో ప్రత్యేక శిక్షణ పొందిన సందర్శక ఉపాధ్యాయుడు ఒకే పాఠశాలకు పరిమితం కాకుండా, సుమారు 8 కిలోమీటర్ల పరిధిలోని పలు పాఠశాలల మధ్య రొటేషన్ పద్ధతిలో తిరుగుతూ (వారానికి 2 లేదా 3 రోజులు) విద్యార్థులకు అవసరమైన రిసోర్స్ మెటీరియల్ మరియు సహాయాన్ని అందిస్తాడు. * **ద్వంద్వ బోధనా నమూనా (Dual Teaching Model):** సాధారణ ఉపాధ్యాయునికే 3 లేదా 4 నెలల పాటు ప్రత్యేక శిక్షణ ఇచ్చి, అందరి పిల్లలకు కలిపి బోధించేలా తీర్చిదిద్దడం ఈ నమూనా ప్రత్యేకత. ప్రత్యేక అవసరాల నిమిత్తం భారతదేశంలో స్థాపించబడిన జాతీయ సంస్థలు: * **[NIHH (ముంబై)](https://ayjnishd.nic.in):** వినికిడి లోపం ఉన్నవారి కోసం. * **[NIVH (డెహ్రాడూన్)](https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://niepvd.nic.in/&ved=2ahUKEwjdtPu7yvSWAxU8SmwGHdyxH_4QFnoECBAQAQ&usg=AOvVaw1lR-YfzICmkl8MN_IXeIcv):** దృష్టి లోపం ఉన్నవారి కోసం. * **[NIMH (హైదరాబాద్)](https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://ccras.nic.in/niimh-hyderabad/&ved=2ahUKEwj0y-LGyvSWAxWmTmwGHf_dD8cQFnoECBwQAQ&usg=AOvVaw3mbzLdhZOIkCDE1Of-Ekft):** మానసిక వికలాంగుల కోసం. * **[NIEPMD (చెన్నై)](https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://translate.google.com/translate%3Fu%3Dhttps://niepmd.nic.in/%26hl%3Dte%26sl%3Den%26tl%3Dte%26client%3Dsrp&ved=2ahUKEwis9efQyvSWAxUHbWwGHfc_CAAQFnoECDwQAQ&usg=AOvVaw3usOwXhi34DAAcrfEsECF6):** బహుళ వికలత్వం (Multiple Disabilities) ఉన్నవారి కోసం. --- ### **3. వైవిధ్య భరిత అవసరాలకు అనుగుణ్యత చెందే మార్గాలు (Ways and Means of Adapting to Diverse Needs)** 2009 విద్యా హక్కు చట్టం (RTE Act) ప్రకారం 6 నుండి 14 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలందరికీ ఉచిత మరియు నిర్బంధ నాణ్యమైన ప్రాథమిక విద్యను పొందే హక్కు ఉంది. ఈ హక్కును అమలు చేయడానికి క్రింది మార్గాలను పాటించాలి: * **భౌతిక మౌలిక వసతులు:** పాఠశాలల్లో వైకల్యం ఉన్న పిల్లలు సులువుగా తిరగడానికి రాంపులు( Ramps), వీల్ చైర్ సదుపాయాలు మరియు ప్రత్యేక కూర్చునే వసతులు కల్పించాలి. * **ప్రత్యేక సిబ్బంది మరియు బోధన:** అవసరమైన వారికి ప్రత్యేక సహాయకులను (Helpers) మరియు ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయులను ఏర్పాటు చేయాలి. * **వైద్య మరియు థెరపీ సేవలు:** పాఠశాల పరిధిలోనే వైద్య చికిత్స, ఫిజియోథెరపీ, మరియు స్పీచ్ థెరపీ వంటి సదుపాయాలను అందించాలి. * **గృహ ఆధారిత విద్య (Home-based Education):** తీవ్రమైన వైకల్యం వల్ల పాఠశాలకు రాలేని పిల్లలకు గృహ ఆధారిత విద్యను కల్పించి ప్రోత్సహించాలి. --- ### **4. నమ్య ప్రణాళిక (Flexible Planning)** తరగతి గదిలో విద్యార్థులు మానసికంగా ఉల్లాసంగా ఉన్నప్పుడే అభ్యసన ప్రక్రియ సులభమవుతుంది. విద్యను కేవలం మార్కులు, గైడ్ల నుంచి కాపీ కొట్టడం లేదా బట్టీ పట్టడానికి పరిమితం చేయకుండా విద్యార్థుల అభ్యసన స్థాయికి అనుగుణంగా బోధనా ప్రణాళికలను మార్చుకోవడమే **నమ్య ప్రణాళిక( Flexible Planning)**. **నమ్య ప్రణాళికలో ముఖ్యమైన అంశాలు:** 1. **ఉపాధ్యాయుడి ఉపస్థితి:** బోధనా సమయంలో ఉపాధ్యాయుడు కుర్చీకే పరిమితం కాకుండా, పిల్లల మధ్యలోకి (నేలపైకి) వెళ్లి కలిపి బోధించాలి. 2. **స్వల్ప ఖర్చు బోధనా సామగ్రి:** తరగతి గది బోధనలో సాధ్యమైనంత వరకు ఆకర్షణీయమైన, తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన లేదా ఉచిత బోధనోపకరణాలను (**Low cost or no cost material**) ఉపయోగించాలి. 3. **పూర్వ జ్ఞాన పరిశీలన:** ఏ అంశాన్ని బోధించే ముందైనా విద్యార్థుల పూర్వ జ్ఞానాన్ని పరిశీలించి, దాని ఆధారంగా బోధన ప్రారంభించాలి. 4. **చురుకైన భాగస్వామ్యం:** పిల్లలందరూ ఆసక్తిగా పాల్గొనేలా వైయుక్తిక, సమూహ లేదా పూర్తి తరగతి చర్చలను నిర్వహించాలి. 5. **నిరంతర మదింపు:** బోధనా ప్రణాళికల అమలును ఎప్పటికప్పుడు మూల్యాంకనం చేసుకుంటూ మార్పులు చేసుకోవాలి. --- ### **5. తరగతిగది నిర్వహణ (Classroom Management)** అనుకున్న లక్ష్యాలతో బోధనా అభ్యసన ప్రక్రియను సక్రమంగా, సమర్థవంతంగా నిర్వహించడమే ** తరగతిగది నిర్వహణ**. ఒక కుటుంబానికి తండ్రి ఎలాంటి మార్గదర్శకుడో, తరగతి గది విద్యార్థులకు ఉపాధ్యాయుడు ఒక **రోల్ మోడల్ (Role Model)** గా ఉంటాడు. **సమర్థవంతమైన తరగతిగది నిర్వహణ వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు:** * విద్యార్థుల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన స్నేహ సంబంధాలు మరియు సహకార భావాలు పెంపొందుతాయి. * తరగతి గది శిశు కేంద్రీకృత విద్యకు ప్రధాన వేదికగా మారుతుంది. * తరగతి గది లోపలి గోడల నిండా ఆకర్షణీయమైన బోధనోపకరణాలను (TLM) అమర్చడానికి అవకాశం లభిస్తుంది. * పిల్లలలో స్వీయ అభ్యసనానుభవాలు మరియు అభ్యసనం పట్ల సానుకూల దృక్పథం పెరుగుతాయి. * చక్కని సమయపాలన, క్రమశిక్షణ ద్వారా విద్యార్థులలో మానసిక స్థైర్యం పెంపొందుతుంది. --- ### **6. సమ్మిళిత పాఠశాలలు – ఆవశ్యకత (Inclusive Schools & Need)** భారత ప్రభుత్వం 1974లోనే వైకల్యం గల పిల్లల కోసం సమ్మిళిత విద్యా చట్టాన్ని రూపొందించింది. ప్రస్తుతం ఇవి సర్వ శిక్షా అభియాన్ ఆధ్వర్యంలో నడుస్తున్నాయి. **సమ్మిళిత పాఠశాలల ప్రధాన ఆవశ్యకత:** * **హక్కుల పరిరక్షణ:** అన్ని వర్గాల పిల్లల విద్యా హక్కులను పరిరక్షించడం. * **వివక్షత నివారణ:** కుల, మత, లింగ మరియు భాషా వివక్షత లేకుండా అందరికీ సమాన అవకాశాలు కల్పించడం. * **బహుళ భాషా నేపథ్యం:** బహుళ భాషా నేపథ్యం కలిగిన పిల్లలకు ఎలాంటి భాషా వివక్ష లేకుండా చదువుకునే వసతి కల్పించడం. * **పరస్పర సహకారం:** సాధారణ పిల్లలు మరియు ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లల మధ్య సహాయ, సహకార గుణాలను మరియు ఆత్మవిశ్వాసాన్ని నింపడం. * **పాఠ్యేతర భాగస్వామ్యం:** పిల్లలందరూ పాఠ్యేతర కార్యక్రమాల్లో స్వేచ్ఛగా పాల్గొనేలా చూడటం. --- ## Practice Time ### ప్రశ్నల పట్టిక (Questions) సమాధానం ఇచ్చినవి దాటవేసినవి చూడనివి _The Curiosi.com_ Magic Vault APTET/CTET – Inclusive Education 00:00 ## Related Pages ### 󠀁[Social Development (సామాజిక అభివృద్ధి):](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/concept-and-processes-of-socialization/)󠁿 * [Concept and processes of socialization (సాంఘికీకరణ భావన మరియు ప్రక్రియలు)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/concept-and-processes-of-socialization/) * [Role of family, peers, school, mass media and culture (కుటుంబం, సహచరులు, పాఠశాల, ప్రసార మాధ్యమాలు మరియు సంస్కృతి పాత్ర)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/concept-and-processes-of-socialization/) * [Role of competition, Cooperation, Discipline, Reward and Punishment Conflict, Aggression and Bullying in Social Development (సామాజిక అభివృద్ధిలో పోటీ, సహకారం, క్రమశిక్షణ, బహుమతి మరియు శిక్ష, సంఘర్షణ, దూకుడు మరియు బెదిరింపుల పాత్ర)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/concept-and-processes-of-socialization/) ### 󠀁[Emotional Development (భావోద్వేగ వికాసం):](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/emotional-development/)󠁿 * [Basic understanding of emotions, Types and their development (భావోద్వేగాల ప్రాథమిక అవగాహన, రకాలు మరియు వాటి వికాసం)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/emotional-development/) * [Emotional maturity, Emotional quotient, and management of emotions (భావోద్వేగ పరిపక్వత, భావోద్వేగ గుణాంకం మరియు భావోద్వేగాల నిర్వహణ)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/emotional-development/) * [Role of family and school in Emotional Development (భావోద్వేగ వికాసంలో కుటుంబం మరియు పాఠశాల పాత్ర)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/emotional-development/) Title [XIAOMI Pad 8, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 12GB RAM, 256GB RO…](https://www.amazon.in/dp/B0GPVVYKTQ?tag=thecuriosi10b-21) [XIAOMI Pad 8 Nano Texture, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 12GB …](https://www.amazon.in/dp/B0GPVPVB22?tag=thecuriosi10b-21) [Xiaomi Pad 8, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 8GB RAM, 128GB ROM…](https://www.amazon.in/dp/B0GPVQPMKY?tag=thecuriosi10b-21) [Lenovo Tab Plus Gen 2 {Smartchoice} with JBL 9-unit Speaker Syste…](https://www.amazon.in/dp/B0H5C6STCH?tag=thecuriosi10b-21) [OnePlus, Pad 2, 12.1 inch (30.73 CM), LCD, 12GB RAM, 256GB ROM, W…](https://www.amazon.in/dp/B0D7N23QKD?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊XIAOMI Pad 8, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 12GB RAM, 256GB ROM, Wi-Fi, Quad Speakers Dolby Atmos, Supports Focus Pen Pro, Graphite Grey, AI Enabled⌉](https://www.amazon.in/dp/B0GPVVYKTQ?tag=thecuriosi10b-21) [⌊XIAOMI Pad 8 Nano Texture, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 12GB RAM, 256GB ROM, Wi-Fi, Quad Speakers Dolby Atmos, Supports Focus Pen Pro, Graphite Grey, AI Enabled⌉](https://www.amazon.in/dp/B0GPVPVB22?tag=thecuriosi10b-21) [⌊Xiaomi Pad 8, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 8GB RAM, 128GB ROM, Wi-Fi, Quad Speakers Dolby Atmos, Supports Focus Pen Pro, Graphite Grey, AI Enabled⌉](https://www.amazon.in/dp/B0GPVQPMKY?tag=thecuriosi10b-21) [⌊Lenovo Tab Plus Gen 2 {Smartchoice} with JBL 9-unit Speaker System, Wifi only, 12.1" 2.5K Display, 800nits Peak Brightness |8GB RAM + 256GB ROM (Expandable upto 2TB), MediaTek Dimensity 7400| 10200mAh⌉](https://www.amazon.in/dp/B0H5C6STCH?tag=thecuriosi10b-21) [⌊OnePlus, Pad 2, 12.1 inch (30.73 CM), LCD, 12GB RAM, 256GB ROM, Wi-Fi + Cellular Data Sharing, 6 Speakers, Snapdragon 8 Gen 3, Nimbus Gray, AI Enabled⌉](https://www.amazon.in/dp/B0D7N23QKD?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹43,989 ₹44,999 ₹35,990 ₹34,999 ₹32,999 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0GPVVYKTQ?tag=thecuriosi10b-21) [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0GPVPVB22?tag=thecuriosi10b-21) [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0GPVQPMKY?tag=thecuriosi10b-21) [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0H5C6STCH?tag=thecuriosi10b-21) [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0D7N23QKD?tag=thecuriosi10b-21) Title [XIAOMI Pad 8, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 12GB RAM, 256GB RO…](https://www.amazon.in/dp/B0GPVVYKTQ?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊XIAOMI Pad 8, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 12GB RAM, 256GB ROM, Wi-Fi, Quad Speakers Dolby Atmos, Supports Focus Pen Pro, Graphite Grey, AI Enabled⌉](https://www.amazon.in/dp/B0GPVVYKTQ?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹43,989 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0GPVVYKTQ?tag=thecuriosi10b-21) Title [XIAOMI Pad 8 Nano Texture, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 12GB …](https://www.amazon.in/dp/B0GPVPVB22?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊XIAOMI Pad 8 Nano Texture, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 12GB RAM, 256GB ROM, Wi-Fi, Quad Speakers Dolby Atmos, Supports Focus Pen Pro, Graphite Grey, AI Enabled⌉](https://www.amazon.in/dp/B0GPVPVB22?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹44,999 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0GPVPVB22?tag=thecuriosi10b-21) Title [Xiaomi Pad 8, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 8GB RAM, 128GB ROM…](https://www.amazon.in/dp/B0GPVQPMKY?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊Xiaomi Pad 8, 11.2 -inch (28.44 CM), LCD 3.2K, 8GB RAM, 128GB ROM, Wi-Fi, Quad Speakers Dolby Atmos, Supports Focus Pen Pro, Graphite Grey, AI Enabled⌉](https://www.amazon.in/dp/B0GPVQPMKY?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹35,990 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0GPVQPMKY?tag=thecuriosi10b-21) Title [Lenovo Tab Plus Gen 2 {Smartchoice} with JBL 9-unit Speaker Syste…](https://www.amazon.in/dp/B0H5C6STCH?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊Lenovo Tab Plus Gen 2 {Smartchoice} with JBL 9-unit Speaker System, Wifi only, 12.1" 2.5K Display, 800nits Peak Brightness |8GB RAM + 256GB ROM (Expandable upto 2TB), MediaTek Dimensity 7400| 10200mAh⌉](https://www.amazon.in/dp/B0H5C6STCH?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹34,999 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0H5C6STCH?tag=thecuriosi10b-21) Title [OnePlus, Pad 2, 12.1 inch (30.73 CM), LCD, 12GB RAM, 256GB ROM, W…](https://www.amazon.in/dp/B0D7N23QKD?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊OnePlus, Pad 2, 12.1 inch (30.73 CM), LCD, 12GB RAM, 256GB ROM, Wi-Fi + Cellular Data Sharing, 6 Speakers, Snapdragon 8 Gen 3, Nimbus Gray, AI Enabled⌉](https://www.amazon.in/dp/B0D7N23QKD?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹32,999 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0D7N23QKD?tag=thecuriosi10b-21) Share this