# Processes of Learning Content: Learning Processes among children – How do children learn? - Link: https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/ - Published: 2026-09-12T17:19:15+05:30 - Author: MAHENDRA MANCHIKALAPATI ## పిల్లలలో అభ్యసన ప్రక్రియలు మరియు భావనా నిర్మాణం: సమగ్ర అధ్యయన పత్రం ఈ అధ్యయన పత్రం విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం మరియు పెడగాగి అంశాల ఆధారంగా పిల్లలలో సంజ్ఞానాత్మక వికాసం, ప్రత్యక్షం, ప్రజ్ఞ మరియు సృజనాత్మకత వంటి కీలక ప్రక్రియలను ఉపాధ్యాయులకు మరియు విద్యార్థులకు అర్థమయ్యే రీతిలో వివరిస్తుంది. * [పిల్లలలో అభ్యసన ప్రక్రియలు మరియు భావనా నిర్మాణం: సమగ్ర అధ్యయన పత్రం](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#పిల్లలలో-అభ్యసన-ప్రక్రియలు-మరియు-భావనా-నిర్మాణం-సమగ్ర-అధ్యయన-పత్రం) - [1. సంజ్ఞానము (Cognition) – ఒక పరిచయం](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#1-సంజ్ఞానము-cognition-ఒక-పరిచయం) - [2. దశలవారీగా సంజ్ఞానాత్మక వికాసం (Developmental Stages)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#2-దశలవారీగా-సంజ్ఞానాత్మక-వికాసం-developmental-stages) - [3. ప్రత్యక్షం (Perception) – అవగాహన మరియు వ్యవస్థీకరణ](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#3-ప్రత్యక్షం-perception-అవగాహన-మరియు-వ్యవస్థీకరణ) - [4. భావన మరియు భావనా నిర్మాణం (Concept Formation)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#4-భావన-మరియు-భావనా-నిర్మాణం-concept-formation) - [5. ఆలోచన (Thinking) మరియు వివేచన (Reasoning)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#5-ఆలోచన-thinking-మరియు-వివేచన-reasoning) - [6. మెటా కాగ్నిషన్ (Meta Cognition – స్వబుద్ధి)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#6-మెటా-కాగ్నిషన్-meta-cognition-స్వబుద్ధి) - [7. సృజనాత్మకత (Creativity)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#7-సృజనాత్మకత-creativity) - [8. ప్రజ్ఞ (Intelligence) మరియు విశ్లేషణ](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#8-ప్రజ్ఞ-intelligence-మరియు-విశ్లేషణ) * [ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతాలు:](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#ప్రజ్ఞా-సిద్ధాంతాలు) - [9. పియాజే సంజ్ఞానాత్మక వికాస సిద్ధాంతం (Piaget’s Theory)](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#9-పియాజే-సంజ్ఞానాత్మక-వికాస-సిద్ధాంతం-piagets-theory) - [ముగింపు: ఉపాధ్యాయులకు తరగతి గది అన్వయాలు](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#ముగింపు-ఉపాధ్యాయులకు-తరగతి-గది-అన్వయాలు) * [Practice Time:](https://thecuriosi.com/ap-tet-2026/child-development-and-pedagogy/processes-of-learning-content-how-children-learn/#practice-time) ### 1. సంజ్ఞానము (Cognition) – ఒక పరిచయం * **నిర్వచనం:** వనరుల ఆధారంగా, సంజ్ఞానము అనేది ఆలోచన, అనుభవం మరియు ఇంద్రియ జ్ఞానం ద్వారా సమాచారాన్ని గ్రహించి, అవగాహన చేసుకునే ఒక మానసిక ప్రక్రియ. ఇది **‘Cognitio’** అనే లాటిన్ పదం నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం **‘జ్ఞానము’ (Knowledge)**. వ్యక్తులు తమ పరిసరాల నుండి జ్ఞానాన్ని సృష్టించుకోవడానికి సహాయపడే ఆలోచనల పరంపరనే సంజ్ఞానము అంటారు. * **ప్రక్రియలు:** ఇంద్రియాల ద్వారా సమాచారాన్ని స్వీకరించడం (Sensation), విశ్లేషించడం, జ్ఞాపకం ఉంచుకోవడం మరియు సమస్యలను పరిష్కరించడం వంటి ఉన్నత స్థాయి మానసిక చర్యలు ఇందులో అంతర్భాగం. * **ఉదాహరణలు:** - అభ్యసనం (Learning) - సమస్య పరిష్కారం (Problem Solving) - నిర్ణయాలు తీసుకోవడం (Decision Making) - తార్కిక ఆలోచన (Reasoning) ### 2. దశలవారీగా సంజ్ఞానాత్మక వికాసం (Developmental Stages) పిల్లల వయస్సు పెరిగే కొద్దీ వారి సంజ్ఞానాత్మక సామర్థ్యాలు క్రింది దశలలో అభివృద్ధి చెందుతాయి: * **శైశవ దశ (Infancy):** శిశువులు తమ ఇంద్రియాల ద్వారా పరిసరాలను అన్వేషిస్తారు. ఈ దశ ముగిసే సమయానికి చిన్న చిన్న మాటలు, పదాలను ఉపయోగిస్తూ ప్రాథమిక ఆలోచన మరియు స్మృతిని ప్రదర్శిస్తారు. * **పూర్వ బాల్యదశ (Early Childhood):** పిల్లలలో కుతూహలం పెరుగుతుంది. “అదేమిటి? ఇదేమిటి?” అని ప్రశ్నిస్తూ పరిసరాలను అర్థం చేసుకుంటారు. స్థల, కాల, రంగుల పట్ల ప్రాథమిక అవగాహన ఏర్పడుతుంది. వీరు ఎక్కువగా ఊహాలోకంలో విహరిస్తూ, వాస్తవానికి మరియు కల్పనకు మధ్య తేడాను గుర్తించలేరు. * **ఉత్తర బాల్యదశ (Late Childhood):** క్రమంగా వాస్తవాలను గుర్తించడం ప్రారంభిస్తారు. తార్కిక ఆలోచన మొదలవుతుంది. మంచి-చెడుల మధ్య విచక్షణ ఏర్పడుతుంది. కథల పట్ల మక్కువ చూపుతారు. * **కౌమార దశ (Adolescence):** ప్రజ్ఞ గరిష్ట స్థాయికి చేరుతుంది. **అమూర్త ఆలోచన ( Abstract Thinking)**, విమర్శనాత్మక ఆలోచన మరియు స్వతంత్ర నిర్ణయాలు తీసుకునే సామర్థ్యం పెరుగుతుంది. అన్వేషణ మరియు పరిశోధనల పట్ల ఆసక్తి చూపిస్తారు. ### 3. ప్రత్యక్షం (Perception) – అవగాహన మరియు వ్యవస్థీకరణ * **నిర్వచనం:** ఇంద్రియ జ్ఞానానికి (Sensation) అనుభవపూర్వకమైన అర్థాన్ని ఇవ్వడమే ప్రత్యక్షం. **Perceive = Attend (అవధానం) + Think (ఆలోచన)** * **ప్రత్యక్ష వ్యవస్థీకరణ నియమాలు (Laws of Perceptual Organization):** మెదడు వస్తువులను విడిభాగాలుగా కాకుండా ఒక అర్థవంతమైన మొత్తంగా (**Gestalt**) చూస్తుంది. | నియమం | వివరణ | | **అవిరళ నియమం (Law of Continuity)** | ఉద్దీపనలు ఒక క్రమ పద్ధతిలో ఉన్నప్పుడు వాటిని ఒకే వ్యవస్థగా చూస్తాము. ఉదాహరణకు: విడివిడిగా ఉన్న చుక్కలను కలిపి ‘S’ ఆకారంగా గుర్తించడం. | | **సామీప్య నియమం (Law of Proximity)** | ఒకదానికొకటి దగ్గరగా ఉన్న వస్తువులను ఒక సమూహంగా పరిగణించడం. | | **సామ్య నియమం (Law of Similarity)** | ఒకే రకమైన ఆకారం, రంగు లేదా పరిమాణం ఉన్న వాటిని ఒక సమూహంగా చూడటం. | | **పూరణ నియమం (Law of Closure)** | అసంపూర్తిగా ఉన్న ఆకృతులను మన మెదడు పూర్తి ఆకృతులుగా ఊహించుకుంటుంది. | | **ఆకృతి-క్షేత్ర సంబంధం (Figure-Ground)** | మనం దృష్టి సారించే వస్తువు ఆకృతిగా (Figure), దాని వెనుక ఉన్న నేపథ్యం క్షేత్రంగా (Ground) కనిపిస్తుంది (ఉదా: ఆకాశంలో ఎగిరే పక్షి). | * **ప్రభావితం చేసే కారకాలు:** - **వ్యక్తిగత కారకాలు:** అభిరుచి (Interest), వైఖరి (Attitude), సామీప్యత, సందర్భం, గత అనుభవాలు. - **వస్తుగత కారకాలు:** వస్తువుల సామ్యం, పూరణం, సామీప్యత మొదలైనవి. * **విద్యాపరమైన అన్వయం:** తరగతి గదిలో బోధించేటప్పుడు విషయాల మధ్య సంబంధాన్ని గుర్తింపజేస్తూ అర్థవంతమైన రీతిలో బోధనోపకరణాలను (TLMs) వాడాలి. ### 4. భావన మరియు భావనా నిర్మాణం (Concept Formation) * **భావన అంటే ఏమిటి?:** వస్తువులు, వ్యక్తులు లేదా సంఘటనలకు సంబంధించి ఏర్పడే సాధారణ అవగాహనను భావన అంటారు. ఇది సామాన్య లక్షణాల ఆధారంగా ఏర్పడే ఒక మానసిక చిత్రం. * **భావనల రకాలు:** - **మూర్త (Concrete):** కంటికి కనిపించే వస్తువుల ద్వారా ఏర్పడేవి (ఉదా: గుర్రం, చేప, రోజా పువ్వు). - **అమూర్త (Abstract):** కంటికి కనిపించని, గుణాల ఆధారంగా ఏర్పడేవి (ఉదా: సంతోషం, ప్రజాస్వామ్యం, కాంతి). * **పిల్లల్లో అభివృద్ధి చెందే భావనలు:** - **సంఖ్యా భావన:** ‘కొన్ని’, ‘చాలా’ నుండి అంకెల వరకు. - **స్థల భావన:** దూరం, దిక్కులు, కుడి-ఎడమల అవగాహన. - **సమయ భావన:** నిన్న, నేడు, రేపు వంటి క్లిష్టమైన అవగాహన. - **ఆకార మరియు రంగు భావనలు:** ప్రాథమిక రంగుల నుండి జ్యామితీయ ఆకారాల వరకు. - **అందము భావన (Beauty Concept):** ఇతరులను అనుకరించడం ద్వారా ప్రారంభమై, స్వయంగా సౌందర్యాన్ని గుర్తించడం వరకు. - **ధన భావన:** నాణేల గుర్తింపు నుండి వాటి విలువ మరియు వినియోగం వరకు. * **ఉపాధ్యాయుని పాత్ర:** మూర్త ఉదాహరణలతో ప్రారంభించి అమూర్త భావనల వైపు తీసుకెళ్లాలి. నిత్యజీవిత సంఘటనలతో అన్వయించి బోధించాలి. ### 5. ఆలోచన (Thinking) మరియు వివేచన (Reasoning) * **ఆలోచనా రకాలు:** - **మూర్త/ప్రత్యక్ష ఆలోచన:** కంటిముందు ఉన్న వస్తువుల గురించి ఆలోచించడం. - **అమూర్త/భావనాత్మక ఆలోచన:** కంటికి కనిపించని ఉన్నత స్థాయి విషయాల గురించి ఆలోచించడం. - **సమైక్య ఆలోచన (Convergent):** ఉన్న సమాచారంతో ఒకే సరైన పరిష్కారం వైపు ఆలోచించడం. - **విభిన్న ఆలోచన (Divergent):** ఒకే సమస్యకు అనేక రకాల కొత్త పరిష్కారాలను ఆలోచించడం( సృజనాత్మకతకు మూలం). - **సందర్భోచిత/సందసర్గ ఆలోచన (Associative):** ఒక విషయం ఆలోచిస్తున్నప్పుడు దానికి సంబంధిత మరొక విషయం గుర్తుకు రావడం (ఉదా: పెళ్లి అనగానే విందు గుర్తుకు రావడం). - **నిర్దేశిత ఆలోచన (Directed):** ఒక లక్ష్యం లేదా ఫలితం కోసం క్రమబద్ధంగా ఆలోచించడం. - **అనిర్దేశిత ఆలోచన (Non-directed):** ఎటువంటి లక్ష్యం లేకుండా పగటి కలలు కనడం వంటివి. * **వివేచన (Reasoning):** - **ఆగమన వివేచన (Inductive):** ప్రత్యేక అంశాల నుండి సాధారణ సూత్రాలను రాబట్టడం( ఉదా: ప్రతిరోజూ యోగా చేయడం వల్ల రాముడికి, రహీమ్ కు జ్ఞాపకశక్తి పెరిగింది, కాబట్టి యోగా వల్ల జ్ఞాపకశక్తి పెరుగుతుంది). - **నిగమన వివేచన (Deductive):** సాధారణ సూత్రాల నుండి ప్రత్యేక అంశాలను ఊహించడం( ఉదా: వేడి చేస్తే లోహాలు వ్యాకోచిస్తాయి, కాబట్టి ఇనుము కూడా వ్యాకోచిస్తుంది). ### 6. మెటా కాగ్నిషన్ (Meta Cognition – స్వబుద్ధి) * **భావన:** దీనిని “ఆలోచనల గురించి ఆలోచించడం” లేదా **“స్వబుద్ధి”** అంటారు. తన మెదడులో జరిగే ఆలోచనా ప్రక్రియలను తానే విశ్లేషించుకోవడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. * **ప్రక్రియలు:** 1. **ప్రణాళిక (Planning):** పనిని ఎలా చేయాలో ముందే నిర్ణయించుకోవడం. 2. **పర్యవేక్షణ (Monitoring):** పని జరుగుతున్న తీరును, తనకు ఎంత అర్థమవుతుందో గమనించుకోవడం. 3. **మూల్యాంకనం (Evaluation):** ఫలితాన్ని విశ్లేషించి తప్పులను సరిదిద్దుకోవడం. * **పఠనంలో అన్వయం:** విద్యార్థులు పాఠాన్ని చదివేటప్పుడు తమకు ఎంతవరకు అర్థమైందో తమను తామే ప్రశ్నించుకోవడం, గ్రాఫిక్ ఆర్గనైజర్స్ తయారు చేసుకోవడం ద్వారా స్వబుద్ధిని పెంపొందించుకోవచ్చు. ### 7. సృజనాత్మకత (Creativity) * **నిర్వచనం:** గిల్ ఫోర్డ్ ప్రకారం కొత్త ఉద్దేశ్యాన్ని లేదా కొత్త వస్తువును ఉత్పత్తి చేసే ప్రక్రియే సృజనాత్మకత. ఇది కేవలం కొత్తది సృష్టించడమే కాదు, పాత అంశాలకు కొత్త రూపాన్ని ఇవ్వడం కూడా. * **సృజనాత్మక ప్రక్రియ దశలు (వల్లాస్):** 1. **సన్నాహ దశ (Preparation):** సమాచారాన్ని సేకరించి సిద్ధమవ్వడం. 2. **గుప్తస్థితి (Incubation):** సమస్యను పక్కన పెట్టి అచేతనంగా ఉంచడం. 3. **అంతర్దృష్టి (Illumination):** అకస్మాత్తుగా పరిష్కారం తట్టడం (“యురేకా” అనుభవం). 4. **నిరూపణ (Verification):** వచ్చిన పరిష్కారాన్ని సరిచూసుకోవడం. * **పెంపొందించే విధానాలు:** **బ్రెయిన్ స్టార్మింగ్ (Brain Storming)** పద్ధతిని వాడాలి. పిల్లల్లో భయం, బిడియం పోగొట్టి వారి విభిన్న ఆలోచనలను ప్రోత్సహించాలి. ### 8. ప్రజ్ఞ (Intelligence) మరియు విశ్లేషణ ![](https://res.cloudinary.com/xhdxr70z/images/f_auto,q_auto/v1791107933/IQ-edited/IQ-edited.webp?_i=AA) * **నిర్వచనం:** కొత్త పరిస్థితులకు సర్దుబాటు కావడం, అమూర్త చింతన చేయడం మరియు నేర్చుకునే సామర్థ్యమే ప్రజ్ఞ. * **ప్రజ్ఞా రకాలు (థోర్న్ డైక్):** 1. **అమూర్త ప్రజ్ఞ:** చిహ్నాలు, పదాల ద్వారా ఆలోచించడం. 2. **యాంత్రిక ప్రజ్ఞ:** యంత్రాలు, పరికరాల నిర్వహణ. 3. **సాంఘిక ప్రజ్ఞ:** ఇతరులను అర్థం చేసుకుని మెలగడం. * **ప్రజ్ఞా లబ్ధి (I.Q):** దీనిని స్టిర్న్ ప్రతిపాదించారు.  * **ఒక్కో పదం అర్థం:** **ప్రజ్ఞాలబ్ధి (IQ – Intelligence Quotient):**ఒక వ్యక్తిలో ఉన్న **తెలివితేటలు లేదా ప్రజ్ఞా స్థాయి ఎంత ఉందో తెలియజేసే సంఖ్య**. దీని ఆధారంగా ఒక వ్యక్తి సగటు ప్రజ్ఞావంతుడా, ప్రతిభావంతుడా లేదా మందబుద్ధా అనేది వర్గీకరిస్తారు.** మానసిక వయస్సు (MA – Mental Age):**ఒక వ్యక్తి తన తెలివితేటలు మరియు మానసిక సామర్థ్యాల ఆధారంగా **ఏ వయస్సు వారి స్థాయికి తగ్గట్టుగా ఆలోచించగలడో లేదా ప్రజ్ఞా పరీక్షలలో ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇవ్వగలడో** ఆ వయస్సును మానసిక వయస్సు అంటారు._ఉదాహరణకు:_ ఒక 10 ఏళ్ల పిల్లాడు 12 ఏళ్ల పిల్లలు చేసే ప్రజ్ఞా నికషలను పూర్తి చేస్తే, అతడి మానసిక వయస్సు **12 సంవత్సరాలు** అవుతుంది.**శారీరక వయస్సు (CA – Chronological Age):** ఒక వ్యక్తి **పుట్టిన నాటి నుండి నేటి వరకు ఉన్న అసలైన వయస్సు** (సంవత్సరాలు, నెలలు, రోజులలో)._ఉదాహరణకు:_ పిల్లాడు పుట్టి సరిగ్గా 10 ఏళ్లు పూర్తయితే అతడి శారీరక వయస్సు** 10 సంవత్సరాలు**.**100 తో గుణించడం:**మానసిక వయస్సు మరియు శారీరక వయస్సుల నిష్పత్తి దశాంశాలలో (Decimal) రాకుండా, **ఒక స్పష్టమైన సంఖ్యగా మారడానికి 100 తో గుణిస్తారు**.** ఉదాహరణతో లెక్కింపు:****శారీరక వయస్సు (CA):** 10 సంవత్సరాలు**మానసిక వయస్సు (MA):** 12 సంవత్సరాలు * ఇక్కడ ఆ పిల్లాడి ప్రజ్ఞాలబ్ధి (IQ) **120** వస్తుంది. దీనిని బట్టి ఆ పిల్లాడు సగటు కంటే ఎక్కువ ప్రజ్ఞ కలిగిన **ఉన్నత ప్రజ్ఞావంతుడు (Superior Intelligence)** వర్గానికి చెందుతాడు. ![](https://res.cloudinary.com/xhdxr70z/images/w_1024,h_321,c_scale/f_auto,q_auto/v1791107937/Ex-IQ/Ex-IQ.webp?_i=AA) **ప్రజ్ఞా లబ్ధి ఆధారంగా వ్యక్తుల వర్గీకరణ (Table per Source):** | I.Q పరిధి | వర్గీకరణ | | 150 కంటే ఎక్కువ | మేధావులు / ప్రతిభావంతులు | | 130 – 150 | అత్యున్నత ప్రజ్ఞావంతులు | | 110 – 130 | ఉన్నత ప్రజ్ఞావంతులు | | 90 – 110 | సగటు ప్రజ్ఞావంతులు | | 70 – 90 | తెలివి తక్కువ వారు (Dull) | | 50 – 70 | అల్ప బుద్ధులు (Morons) | | 20 – 50 | బుద్ధిహీనులు (Imbeciles) | | 20 కంటే తక్కువ | మూర్ఖులు / తీవ్ర బుద్ధిహీనులు (Idiots) | ## **ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతాలు:** **1. ఏక కారక సిద్ధాంతం (Unifactor Theory) ప్రతిపాదకులు:  ఆల్ఫ్రెడ్ బినే, టర్మన్, స్టెర్న్ వంటి సాంప్రదాయ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు. ముఖ్య భావన: ప్రజ్ఞ అనేది విభజించడానికి వీలులేని ఒకే ఒక శక్తి లేదా కారకం (Single factor) అని ఈ సిద్ధాంతం పేర్కొంటుంది.వివరణ: ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఒక వ్యక్తి ఒక రంగంలో (ఉదాహరణకు గణితంలో) మంచి తెలివితేటలు కనబరిస్తే, అతడు విజ్ఞాన శాస్త్రం, సామాజిక శాస్త్రం, సంగీతం, చిత్రకళ మొదలైన ప్రతి రంగంలోనూ అదే స్థాయి ప్రజ్ఞను కనబరుస్తాడని భావిస్తారు.పరిమితి: ఒక వ్యక్తి ఒక రంగంలో చూపించిన ప్రతిభను మరొక రంగంలో కూడా ఖచ్చితంగా చూపలేడని పరిశోధనల్లో తేలడంతో ఈ సిద్ధాంతం సార్వత్రిక ఆమోదం పొందలేకపోయింది.2. ద్వికారక సిద్ధాంతం (Two-Factor Theory)ప్రతిపాదకుడు: చార్లెస్ స్పియర్మెన్( Charles Spearman).ముఖ్య భావన: ప్రజ్ఞ అనేది రెండు ప్రధాన కారకాల కలయిక అని స్పియర్మెన్ తెలిపారు: సాధారణ కారకం (‘G’ – General Factor): ఇది అన్ని రకాల మానసిక కృత్యాలలోనూ ఉమ్మడిగా ఉండే ప్రాథమిక మానసిక శక్తి2. ఇది ప్రతి వ్యక్తిలోనూ ఒకటే (‘G’) ఉంటుంది.నిర్దిష్ట కారకాలు (‘S’ – Specific Factors): ఇవి వేర్వేరు రకాల నైపుణ్యాలకు (ఉదా: గణిత నైపుణ్యం, వాగ్ధాటి, ప్రాదేశిక సంబంధాలు) సంబంధించిన ప్రత్యేక సామర్థ్యాలు.వివరణ: ప్రతి వ్యక్తిలో సాధారణ ‘G’ కారకం ఒకటే ఉన్నప్పటికీ, అతడు నిర్వహించే విభిన్న ప్రత్యేక పనులకు అనుగుణంగా‘ S’ కారకాలు అనేకంగా ఉంటాయని స్పియర్మెన్ వివరించారు.3. బహుకారక సిద్ధాంతం (Multi-Factor Theory)ప్రతిపాదకుడు: ఎడ్వర్డ్ లీ థార్న్‌డైక్ (Edward Lee Thorndike).ముఖ్య భావన:  ప్రజ్ఞ అనేది ఒకే కారకం లేదా రెండు కారకాల సమితి కాదని, ఇది అనేక స్వతంత్ర కారకాల సముదాయమని థార్న్‌డైక్ వాదించారు.వివరణ: ప్రతి మానసిక చర్యలోనూ అనేక స్వతంత్ర కారకాలు పాల్గొంటాయి. రెండు మానసిక చర్యల మధ్య ఉండే సహసంబంధం అనేది ఆ రెండు చర్యలలోనూ ఉమ్మడిగా ఉన్న కారకాల సంఖ్యపై ఆధారపడి ఉంటుంది.C.A.V.D నికష: ఈ సిద్ధాంతం ఆధారంగా థార్న్‌డైక్ C.A.V.D అనే ప్రజ్ఞా పరీక్షను రూపొందించారు3:C (Completion): వాక్య పూరణ సామర్థ్యంA (Arithmetic Reasoning): గణిత వివేచన సామర్థ్యంV (Vocabulary): పదజాల పరిజ్ఞానంD (Following Directions): సూచనలు/నిర్దేశాలను అనుసరించే సామర్థ్యం4. సమూహ కారక సిద్ధాంతం (Group Factor Theory) ప్రతిపాదకుడు: లూయిస్ థర్స్టన్ (Louis Thurstone).గ్రంథం: _ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు( Primary Mental Abilities)_.ముఖ్య భావన: ప్రజ్ఞలోని అనేక కారకాలలో కొన్ని కారకాలు ఒకదానితో ఒకటి సాన్నిహిత్యం కలిగి గుంపులు లేదా సమూహాలుగా (Groups) ఏర్పడతాయని థర్స్టన్ ప్రతిపాదించారు. 7 ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు (Primary Mental Abilities – PMA):V (Verbal Ability– శాబ్దిక సామర్థ్యం): పదాలు, వాక్యాలను అర్థం చేసుకునే శక్తి.M (Memory – స్మృతి సామర్థ్యం): విషయాలను వేగంగా గుర్తుంచుకునే శక్తి.R (Reasoning Ability – తార్కిక సామర్థ్యం): తార్కికంగా ఆలోచించి వివేచించే శక్తి.N (Numerical Ability – సంఖ్యా సామర్థ్యం): గణిత లెక్కలు, సంఖ్యల గణన చేసే శక్తి.S (Spatial Relationships – ప్రాదేశిక సామర్థ్యం): స్థలాకార, ప్రాదేశిక ఆకృతులను ఊహించే శక్తి.P (Perceptual Ability – ప్రత్యక్షాత్మక సామర్థ్యం): విషయాలను వేగంగా ప్రత్యక్షం చేసుకొని గుర్తించే శక్తి.W (Word Fluency – పద ధారాళత): పదాలను వేగంగా, ధారాళంగా ఉపయోగించే శక్తి.5. గిల్ ఫోర్డ్ ప్రజ్ఞా స్వరూప సిద్ధాంతం ( Structure of Intellect – SI Model)ప్రతిపాదకుడు: జె.పి. గిల్ ఫోర్డ్ (J.P. Guilford). ముఖ్య భావన: గణాంక విశ్లేషణ పద్ధతి అయిన ‘కారక విశ్లేషణ’ (Factor Analysis) ద్వారా ప్రజ్ఞా అంశాలను విశ్లేషించి, ప్రజ్ఞను త్రిమితీయ నమూనాగా (3-Dimensional Model) గిల్ ఫోర్డ్ ప్రతిపాదించారు.3 కోణాలు / విశేషకాలు (Dimensions):విషయాలు (Contents): 5 కారకాలుప్రచాలకాలు( Operations): 5 కారకాలుఉత్పత్తులు (Products): 6 కారకాలుమొత్తం కారకాల సంఖ్య: ప్రజ్ఞ అనేది ఈ మూడు కోణాల కలయిక ద్వారా ఏర్పడే 150 కారకాల (5 \* 5\* 6 = 150) సంయుక్త ప్రభావం అని గిల్ ఫోర్డ్ వివరించారు. **6. బహుళ ప్రజ్ఞ (Multiple Intelligence):** హోవర్డ్ గార్డనర్ 8 రకాల ప్రజ్ఞలను (భాషా, తార్కిక-గణిత, ప్రదేశ, సంగీత, శారీరక-చలన, వ్యక్తిగత అంతర, వ్యక్తిగత అంతర్గత, ప్రకృతి సంబంధిత) వివరించారు. ### 9. పియాజే సంజ్ఞానాత్మక వికాస సిద్ధాంతం (Piaget’s Theory) * **కీలక పదాలు:** - **స్కిమాటా (Schemata):** మెదడులోని సమాచార నమూనాలు. - **విలీనం (Assimilation):** కొత్త సమాచారాన్ని పాత జ్ఞానంతో కలపడం. - **సానుకూలత (Accommodation):** కొత్త సమాచారానికి అనుగుణంగా పాత స్కిమాటాను సవరించుకోవడం. - **సమతుల్యత (Equilibrium):** కొత్త మరియు పాత జ్ఞానాల మధ్య సమన్వయం సాధించడం. * **ప్రధాన వికాస దశలు:** 1. **ఇంద్రియ చాలక దశ (0-2 సం||):** శిశువులు ఇంద్రియాల ద్వారా లోకాన్ని తెలుసుకుంటారు.** వస్తు స్థిరత్వ భావన (Object Permanence)** ఈ దశలోనే ఏర్పడుతుంది. 2. **పూర్వ ప్రచాలక దశ (2-7 సం||):** భాషా వికాసం వేగంగా జరుగుతుంది. సంకేతాలు, చిహ్నాలను ఉపయోగించి లోకాన్ని అర్థం చేసుకుంటారు. ### ముగింపు: ఉపాధ్యాయులకు తరగతి గది అన్వయాలు పిల్లల అభ్యసన సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచడానికి ఉపాధ్యాయులు అనుసరించాల్సిన వ్యూహాలు: **బోధనా వ్యూహాలు:** * పిల్లల వయస్సు మరియు ప్రజ్ఞా స్థాయికి అనుగుణంగా అభ్యసన కృత్యాలను రూపొందించాలి. * అమూర్త భావనలను నేర్పేటప్పుడు తప్పనిసరిగా మూర్త ఉదాహరణలను మరియు ప్రత్యక్ష అనుభవాలను అందించాలి. * విషయాల మధ్య సంబంధాన్ని గుర్తింపజేసేలా (Gestalt principle) పాఠాలను బోధించాలి. **విద్యార్థుల మదింపు మరియు ప్రోత్సాహం:** * విద్యార్థుల్లో ఉండే వ్యక్తిగత భేదాలను (Individual Differences) గుర్తించి, వారి ప్రత్యేక సామర్థ్యాలకు అనుగుణంగా ప్రోత్సహించాలి. * ప్రశ్నించే స్వేచ్ఛను ఇవ్వడం ద్వారా సృజనాత్మకతను మరియు వివేచనను పెంపొందించాలి. * కేవలం పుస్తక జ్ఞానమే కాకుండా, బహుళ ప్రజ్ఞలను గుర్తించి ఆయా రంగాల్లో విద్యార్థులను తీర్చిదిద్దాలి. **తరగతి గది వాతావరణం:** * విద్యార్థులు తమను తామే ప్రశ్నించుకునేలా (Meta Cognition) ప్రోత్సహిస్తూ అభ్యసనలో వారిని భాగస్వాములను చేయాలి. * సమస్య పరిష్కార పద్ధతులు, ప్రయోగాలు మరియు ప్రాజెక్టుల ద్వారా శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని కలిగించాలి. ## Practice Time: ### ప్రశ్నల పట్టిక (Questions) సమాధానం ఇచ్చినవి దాటవేసినవి చూడనివి _The Curiosi.com_ Magic Vault APTET/CTET – Learning Processes among Children & Concept Formation 00:00 --- Title [ASUS Vivobook 16 (2026),AMD Ryzen AI 5 330,AMD Radeon iGPU,16GB R…](https://www.amazon.in/dp/B0H5QTDX5N?tag=thecuriosi10b-21) [ASUS Vivobook Go 15 (2026),AMD Ryzen 5 7520U,AMD Radeon iGPU,16GB…](https://www.amazon.in/dp/B0BTCZZN5N?tag=thecuriosi10b-21) [ASUS Vivobook 15, Smartchoice,Intel Core i5 13th Gen 13420H,16GB …](https://www.amazon.in/dp/B0DTYKLHYC?tag=thecuriosi10b-21) [ASUS Vivobook Go 15 (2026),AMD Ryzen 3 30,AMD Radeon iGPU,8GB RAM…](https://www.amazon.in/dp/B09BB6DTW9?tag=thecuriosi10b-21) [ASUS Vivobook Go 14 (2026),AMD Ryzen 3 30 Processor,AMD Radeon iG…](https://www.amazon.in/dp/B09BB76YXG?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊ASUS Vivobook 16 (2026),AMD Ryzen AI 5 330,AMD Radeon iGPU,16GB RAM,512GB SSD,FHD+,16"(40 cm), Windows 11 Home,M365 Basic(1 Year),Office 2024,Cool Silver,1.88 Kg,M1607KA-MB269WS, Thin & Light Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B0H5QTDX5N?tag=thecuriosi10b-21) [⌊ASUS Vivobook Go 15 (2026),AMD Ryzen 5 7520U,AMD Radeon iGPU,16GB RAM,512GB SSD,FHD,15.6"(39.6 cm),Windows 11 Home,M365 Basic(1Y),Office 2024,Mixed Black,1.63 Kg,E1504FA-BQ2490WS,Thin & Light Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B0BTCZZN5N?tag=thecuriosi10b-21) [⌊ASUS Vivobook 15, Smartchoice,Intel Core i5 13th Gen 13420H,16GB RAM, 512GB SSD, FHD 15.6",Windows 11, Office Home 2024, Quiet Blue, 1.70 kg, X1502VA-BQ836WS,Intel UHD iGPU, M365 Basic (1Year)* Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B0DTYKLHYC?tag=thecuriosi10b-21) [⌊ASUS Vivobook Go 15 (2026),AMD Ryzen 3 30,AMD Radeon iGPU,8GB RAM,512GB SSD,FHD,15.6"(39.6 cm),Windows 11 Home,M365 Basic(1 Year),Office 2024,Green Gray,1.63 Kg,E1504FA-BQ2117WS,Thin & Light Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B09BB6DTW9?tag=thecuriosi10b-21) [⌊ASUS Vivobook Go 14 (2026),AMD Ryzen 3 30 Processor,AMD Radeon iGPU,8GB RAM,512GB SSD,FHD,14" (35.5 cm),Windows 11,M365 Basic(1Y)* Office 2024,Cool Silver,1.38 Kg,E1404FA-EB1224WS,Thin & Light Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B09BB76YXG?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹85,990 ₹71,000 ₹64,990 ₹58,990 ₹48,990 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0H5QTDX5N?tag=thecuriosi10b-21) [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0BTCZZN5N?tag=thecuriosi10b-21) [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0DTYKLHYC?tag=thecuriosi10b-21) [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B09BB6DTW9?tag=thecuriosi10b-21) [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B09BB76YXG?tag=thecuriosi10b-21) Title [ASUS Vivobook 16 (2026),AMD Ryzen AI 5 330,AMD Radeon iGPU,16GB R…](https://www.amazon.in/dp/B0H5QTDX5N?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊ASUS Vivobook 16 (2026),AMD Ryzen AI 5 330,AMD Radeon iGPU,16GB RAM,512GB SSD,FHD+,16"(40 cm), Windows 11 Home,M365 Basic(1 Year),Office 2024,Cool Silver,1.88 Kg,M1607KA-MB269WS, Thin & Light Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B0H5QTDX5N?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹85,990 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0H5QTDX5N?tag=thecuriosi10b-21) Title [ASUS Vivobook Go 15 (2026),AMD Ryzen 5 7520U,AMD Radeon iGPU,16GB…](https://www.amazon.in/dp/B0BTCZZN5N?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊ASUS Vivobook Go 15 (2026),AMD Ryzen 5 7520U,AMD Radeon iGPU,16GB RAM,512GB SSD,FHD,15.6"(39.6 cm),Windows 11 Home,M365 Basic(1Y),Office 2024,Mixed Black,1.63 Kg,E1504FA-BQ2490WS,Thin & Light Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B0BTCZZN5N?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹71,000 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0BTCZZN5N?tag=thecuriosi10b-21) Title [ASUS Vivobook 15, Smartchoice,Intel Core i5 13th Gen 13420H,16GB …](https://www.amazon.in/dp/B0DTYKLHYC?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊ASUS Vivobook 15, Smartchoice,Intel Core i5 13th Gen 13420H,16GB RAM, 512GB SSD, FHD 15.6",Windows 11, Office Home 2024, Quiet Blue, 1.70 kg, X1502VA-BQ836WS,Intel UHD iGPU, M365 Basic (1Year)* Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B0DTYKLHYC?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹64,990 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B0DTYKLHYC?tag=thecuriosi10b-21) Title [ASUS Vivobook Go 15 (2026),AMD Ryzen 3 30,AMD Radeon iGPU,8GB RAM…](https://www.amazon.in/dp/B09BB6DTW9?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊ASUS Vivobook Go 15 (2026),AMD Ryzen 3 30,AMD Radeon iGPU,8GB RAM,512GB SSD,FHD,15.6"(39.6 cm),Windows 11 Home,M365 Basic(1 Year),Office 2024,Green Gray,1.63 Kg,E1504FA-BQ2117WS,Thin & Light Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B09BB6DTW9?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹58,990 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B09BB6DTW9?tag=thecuriosi10b-21) Title [ASUS Vivobook Go 14 (2026),AMD Ryzen 3 30 Processor,AMD Radeon iG…](https://www.amazon.in/dp/B09BB76YXG?tag=thecuriosi10b-21) Thumbnail [⌊ASUS Vivobook Go 14 (2026),AMD Ryzen 3 30 Processor,AMD Radeon iGPU,8GB RAM,512GB SSD,FHD,14" (35.5 cm),Windows 11,M365 Basic(1Y)* Office 2024,Cool Silver,1.38 Kg,E1404FA-EB1224WS,Thin & Light Laptop⌉](https://www.amazon.in/dp/B09BB76YXG?tag=thecuriosi10b-21) Price ₹48,990 More information [ Buy on Amazon](https://www.amazon.in/dp/B09BB76YXG?tag=thecuriosi10b-21) Share this