# అక్షర విభాగం: అచ్చులు, హల్లులు, వాటి వర్గీకరణ

- Link: https://thecuriosi.com/lessons/aptet-telugu-alphabet-classification/
- Published: 2026-11-03T12:08:11+05:30
- Author: MAHENDRA MANCHIKALAPATI

1. [Courses](https://thecuriosi.com/courses/)
 2. [APTET తెలుగు వ్యాకరణం: భాషాంశాలు](https://thecuriosi.com/courses/aptet-telugu-grammar-bhashamshalu/)
 3.  Lesson 1 of 10

తెలుగు విభాగంలోని 24 కంటెంట్ మార్కులలో **భాషాంశాలు** (వ్యాకరణం) పెద్ద భాగం. వ్యాకరణానికి
పునాది **వర్ణమాల**. సంధులు (పరుషాలు, సరళాలు), ఛందస్సు (గురు లఘువులు) అన్నీ అక్షరాల
వర్గీకరణ మీదే ఆధారపడతాయి. కాబట్టి ఈ పాఠాన్ని బాగా నేర్చుకుంటే తర్వాతి పాఠాలు సులువవుతాయి.
ఒకటో తరగతిలో అక్షరాలు నేర్పేటప్పుడు కూడా ఈ వర్గీకరణ ఉపాధ్యాయునికి స్పష్టత ఇస్తుంది.

## అచ్చులు, హల్లులు, ఉభయాక్షరాలు

**అచ్చులు** (ప్రాణాక్షరాలు, స్వరాలు): ఇతర అక్షరాల సాయం లేకుండా స్వతంత్రంగా పలికేవి.**
హల్లులు** (ప్రాణి అక్షరాలు, వ్యంజనాలు): అచ్చు సాయంతోనే పూర్తిగా పలికేవి (క్ + అ 
= క). **ఉభయాక్షరాలు**: అచ్చులకూ హల్లులకూ చెందని, రెండింటితో కలిసి వచ్చేవి: సున్న
(ం), అరసున్న (ఁ), విసర్గ (ః). సాంప్రదాయికంగా తెలుగు వర్ణమాలలో 56 అక్షరాలు (16 అచ్చులు,
3 ఉభయాక్షరాలు, 37 హల్లులు) అని చెబుతారు; కొన్ని పుస్తకాల్లో సంఖ్య కొద్దిగా మారుతుంది(
అధికారిక పాఠ్యపుస్తకంలో సరిచూసుకోండి).

  |  అచ్చుల రకం |  అక్షరాలు |  ఉచ్చారణ కాలం |  
   |  హ్రస్వాలు |  అ, ఇ, ఉ, ఋ, ఌ, ఎ, ఒ |  ఒక మాత్ర |  
 |  దీర్ఘాలు |  ఆ, ఈ, ఊ, ౠ, ౡ, ఏ, ఓ |  రెండు మాత్రలు |  
 |  సంధ్యక్షరాలు |  ఐ, ఔ |  రెండు అచ్చుల కలయిక (దీర్ఘంగా లెక్కిస్తారు) |

**సవర్ణాలు**: ఒకే స్థానం నుండి పుట్టిన హ్రస్వ–దీర్ఘ జంటలు: అ–ఆ, ఇ–ఈ, ఉ–ఊ, ఋ–ౠ. ఇవి
సవర్ణదీర్ఘ సంధిలో మళ్ళీ వస్తాయి.

### ద్విత్వ, సంయుక్త అక్షరాలు

  |  రకం |  నిర్వచనం |  ఉదాహరణ |  
   |  ద్విత్వాక్షరం |  ఒక హల్లుకు అదే హల్లు ఒత్తుగా రావడం |  అక్క (క్క), అమ్మ (మ్మ), పిల్లి (ల్లి) |  
 |  సంయుక్తాక్షరం |  ఒక హల్లుకు వేరే హల్లు ఒత్తుగా రావడం |  శక్తి (క్తి), పద్యం (ద్య), రాత్రి (త్ర) |  
 |  సంశ్లేషాక్షరం |  మూడు హల్లులు కలిసి రావడం |  స్త్రీ (స్త్ర) |

## హల్లుల వర్గీకరణ

క నుండి మ వరకు ఉన్న 25 హల్లులను ఐదు **వర్గాలుగా** (క, చ, ట, త, ప వర్గాలు) విభజిస్తారు.
ప్రతి వర్గంలో ఐదు అక్షరాలు ఉంటాయి.

  |  పేరు |  అక్షరాలు |  గుర్తు |  
   |  స్పర్శాలు |  క నుండి మ వరకు 25 వర్గాక్షరాలు |  నాలుక, పెదవులు ఒక స్థానాన్ని తాకుతాయి |  
 |  పరుషాలు |  క, చ, ట, త, ప |  ప్రతి వర్గంలో 1వ అక్షరం; కఠినంగా పలుకుతాయి |  
 |  సరళాలు |  గ, జ, డ, ద, బ |  ప్రతి వర్గంలో 3వ అక్షరం; మృదువుగా పలుకుతాయి |  
 |  స్థిరాలు |  పరుష, సరళాలు కాని మిగిలిన హల్లులు |  సంధిలో మార్పు చెందవు |  
 |  వర్గయుక్కులు |  ఖ, ఘ, ఛ, ఝ, ఠ, ఢ, థ, ధ, ఫ, భ |  ప్రతి వర్గంలో 2వ, 4వ అక్షరాలు (వత్తుగా పలికేవి) |  
 |  అనునాసికాలు |  ఙ, ఞ, ణ, న, మ |  ప్రతి వర్గంలో 5వ అక్షరం; ముక్కు ద్వారా కూడా గాలి |  
 |  అంతస్థాలు |  య, ర, ల, వ |  అచ్చులకూ హల్లులకూ మధ్యస్థ స్వభావం |  
 |  ఊష్మాలు |  శ, ష, స, హ |  గాలి రాపిడితో, వేడి శ్వాసతో పలికేవి |

జ్ఞాపక సూత్రం: వర్గంలో స్థానాలు గుర్తుంచుకోండి: **1 = పరుషం, 3 = సరళం, 2 + 4 = వర్గయుక్కులు,
5 = అనునాసికం**. “క-చ-ట-త-ప” పరుషాలను “గ-జ-డ-ద-బ” సరళాలుగా మార్చడమే సరళాదేశ సంధి.

### ఉదాహరణ

ఒకటో తరగతి ఉపాధ్యాయురాలు ఐదు వర్గాలను ఐదు రంగుల “అక్షర ఇళ్ళు”గా చార్టు మీద చూపింది.
ప్రతి ఇంట్లో మొదటి గది (పరుషం) ఎరుపు, మూడో గది (సరళం) ఆకుపచ్చ, ఐదో గది (అనునాసికం)
నీలం. పిల్లలు “క ఇంట్లో గ ఎక్కడ ఉంది?” అనే ఆట ఆడారు. అక్షరాలను గుర్తుపెట్టుకోవడమే
కాక, తర్వాతి తరగతుల్లో సంధులకు కూడా ఇది పునాది వేసింది.

### పరీక్షా దృష్టి

 * ఉభయాక్షరాలు మూడే: సున్న, అరసున్న, విసర్గ. ఋ, ఌ అచ్చులు, ఉభయాక్షరాలు కావు.
 * ద్విత్వం = అదే హల్లు ఒత్తు; సంయుక్తం = వేరే హల్లు ఒత్తు.
 * వర్గయుక్కులు (2, 4 అక్షరాలు), అనునాసికాలు (5వ అక్షరం) తికమక పడవద్దు.
 * అంతస్థాలు య ర ల వ; ఊష్మాలు శ ష స హ.

## ముఖ్యాంశాలు

 * అచ్చులు స్వతంత్రంగా పలుకుతాయి; హల్లులు అచ్చు సాయంతో పలుకుతాయి.
 * ఉభయాక్షరాలు: సున్న, అరసున్న, విసర్గ.
 * హ్రస్వం ఒక మాత్ర, దీర్ఘం రెండు మాత్రలు; సవర్ణాలు అ–ఆ, ఇ–ఈ, ఉ–ఊ, ఋ–ౠ.
 * పరుషాలు క చ ట త ప; సరళాలు గ జ డ ద బ; మిగిలినవి స్థిరాలు.
 * స్పర్శాలు 25; వర్గయుక్కులు 10; అనునాసికాలు 5; అంతస్థాలు 4; ఊష్మాలు 4.
 * ద్విత్వం, సంయుక్తం, సంశ్లేషం ఒత్తుల సంఖ్యను బట్టి.

## అభ్యాసం

 1.  క్రింది వాటిలో ఉభయాక్షరం కానిది:
 2.   * (A) సున్న
      * (B) అరసున్న
      * (C) విసర్గ
      * (D) ఋ
 3.  పరుషాలు:
 4.   * (A) క, చ, ట, త, ప
      * (B) గ, జ, డ, ద, బ
      * (C) య, ర, ల, వ
      * (D) శ, ష, స, హ
 5.  సరళాలు:
 6.   * (A) క, చ, ట, త, ప
      * (B) గ, జ, డ, ద, బ
      * (C) ఙ, ఞ, ణ, న, మ
      * (D) ఖ, ఘ, ఛ, ఝ, ఠ
 7.  ఊష్మాలు:
 8.   * (A) య, ర, ల, వ
      * (B) ఙ, ఞ, ణ, న, మ
      * (C) శ, ష, స, హ
      * (D) ఖ, ఘ, థ, ధ
 9.  అనునాసికాలు:
 10.  * (A) య, ర, ల, వ
      * (B) శ, ష, స, హ
      * (C) క, చ, ట, త, ప
      * (D) ఙ, ఞ, ణ, న, మ
 11. “అక్క” అనే పదంలోని “క్క” ఏ రకమైన అక్షరం?
 12.  * (A) ద్విత్వాక్షరం
      * (B) సంయుక్తాక్షరం
      * (C) సంశ్లేషాక్షరం
      * (D) ఉభయాక్షరం
 13. వర్గయుక్కులు:
 14.  * (A) క, గ, చ, జ
      * (B) య, ర, ల, వ
      * (C) ఖ, ఘ, ఛ, ఝ, ఠ, ఢ, థ, ధ, ఫ, భ
      * (D) ఙ, ఞ, ణ, న, మ
 15. “శక్తి” అనే పదంలోని “క్తి” ఏ రకమైన అక్షరం?
 16.  * (A) ద్విత్వాక్షరం
      * (B) సంయుక్తాక్షరం
      * (C) ఉభయాక్షరం
      * (D) అనునాసికం

సమాధానాలు, వివరణలు (చూడటానికి నొక్కండి)

 1. (D) ఋ అచ్చు; సున్న, అరసున్న, విసర్గ మాత్రమే ఉభయాక్షరాలు.
 2. (A) ప్రతి వర్గంలోని మొదటి అక్షరాలు క, చ, ట, త, ప పరుషాలు.
 3. (B) ప్రతి వర్గంలోని మూడో అక్షరాలు గ, జ, డ, ద, బ సరళాలు.
 4. (C) శ, ష, స, హ ఊష్మాలు; య, ర, ల, వ అంతస్థాలు.
 5. (D) ప్రతి వర్గంలోని ఐదో అక్షరాలు అనునాసికాలు.
 6. (A) క కింద అదే క ఒత్తు రావడం వల్ల ద్విత్వాక్షరం.
 7. (C) వర్గాలలోని 2వ, 4వ అక్షరాలు వర్గయుక్కులు.
 8. (B) క కింద వేరే హల్లు (త) ఒత్తుగా రావడం వల్ల సంయుక్తాక్షరం.

 [Log in](https://thecuriosi.com/wp-login.php?redirect_to=https%3A%2F%2Fthecuriosi.com%2Flessons%2Faptet-telugu-alphabet-classification%2F)
to mark lessons complete and track your progress.

 [ Next lesson వర్ణోత్పత్తి స్థానాలు, అల్పప్రాణ–మహాప్రాణాలు ](https://thecuriosi.com/lessons/aptet-telugu-places-of-articulation/)

 [Back to course overview](https://thecuriosi.com/courses/aptet-telugu-grammar-bhashamshalu/)

Share this