LEARN · PRACTISE · DISCOVER
విశ్వం, సౌర కుటుంబం, భూమి ఆకారం
పేపర్ I(A) లో EVS సాంఘిక శాస్త్రం మానవ జీవితమంతా జరిగే చోటుతో మొదలవుతుంది: భూమి, విశ్వంలో దాని స్థానం. ఈ పాఠం భూమి ఆకారం, విశ్వం (దాని పుట్టుక), సౌర కుటుంబం (solar system), ఖగోళ వస్తువులు (celestial bodies), నక్షత్ర రాశుల (constellations) గురించి వివరిస్తుంది. రాత్రి ఆకాశం గురించి పిల్లలకు సహజంగా ఉండే కుతూహలం వల్ల ఈ అంశాన్ని బోధించడం ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది; ఇక్కడ APTET ప్రశ్నలు చిన్నవి, వాస్తవాలపై ఆధారపడినవి.
విశ్వం, సౌర కుటుంబం
విశ్వం (universe) అంటే ఉనికిలో ఉన్నదంతా: మొత్తం అంతరిక్షం, పదార్థం, శక్తి. దాని పుట్టుకను చాలామంది శాస్త్రవేత్తలు మహా విస్ఫోటన సిద్ధాంతం (Big Bang theory) ద్వారా వివరిస్తారు. దీని ప్రకారం విశ్వం సుమారు 13.8 బిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం అత్యంత వేడిగా, సాంద్రంగా ఉన్న స్థితి నుండి విస్తరించడం మొదలైంది.
గెలాక్సీ (galaxy) అంటే కోట్లాది నక్షత్రాలు, వాయువులు, ధూళితో కూడిన భారీ వ్యవస్థ. మన గెలాక్సీ పాలపుంత (Milky Way, ఆకాశ గంగ). నక్షత్రాల మధ్య దూరాలను కాంతి సంవత్సరాల్లో (light years) కొలుస్తారు: కాంతి ఒక సంవత్సరంలో ప్రయాణించే దూరం. సూర్యుడు ఒక నక్షత్రం, భూమికి అత్యంత దగ్గరి నక్షత్రం; సూర్యుని కాంతి మనను చేరడానికి సుమారు 8 నిమిషాలు పడుతుంది. తర్వాతి దగ్గరి నక్షత్రం ప్రాక్సిమా సెంటారీ (Proxima Centauri) సుమారు 4.2 కాంతి సంవత్సరాల దూరంలో ఉంది.
సౌర కుటుంబం అంటే సూర్యుడు, దాని చుట్టూ తిరిగే వాటన్నిటి సమూహం: ఎనిమిది గ్రహాలు, మరుగుజ్జు గ్రహాలు, ఉపగ్రహాలు, గ్రహశకలాలు, తోకచుక్కలు, ఉల్కాభాలు (meteoroids). సూర్యుని గురుత్వాకర్షణ ఈ వ్యవస్థను కలిపి ఉంచుతుంది.
| గ్రహం (సూర్యుని నుండి క్రమంలో) | ముఖ్య వాస్తవాలు |
|---|---|
| బుధుడు (Mercury) | సూర్యునికి అత్యంత దగ్గరి గ్రహం; అతి చిన్న గ్రహం; అతి చిన్న సంవత్సరం (88 రోజులు); ఉపగ్రహం లేదు |
| శుక్రుడు (Venus) | అత్యంత వేడి గ్రహం (దట్టమైన కార్బన్ డయాక్సైడ్ వాతావరణం వేడిని బంధిస్తుంది); అత్యంత ప్రకాశవంతమైన గ్రహం, “వేకువ చుక్క” లేదా “సాయంత్రపు చుక్క”గా కనిపిస్తుంది; చాలా గ్రహాలకు వ్యతిరేక దిశలో ఆత్మభ్రమణం చేస్తుంది; ఉపగ్రహం లేదు |
| భూమి (Earth) | “నీలి గ్రహం” (blue planet); జీవానికి ఆధారమిస్తున్నట్లు తెలిసిన ఏకైక గ్రహం; ఒక ఉపగ్రహం |
| అంగారకుడు (Mars) | “ఎర్ర గ్రహం” (red planet; నేలలోని ఐరన్ ఆక్సైడ్ వల్ల); రెండు చిన్న ఉపగ్రహాలు |
| బృహస్పతి (Jupiter) | అతి పెద్ద గ్రహం; అనేక ఉపగ్రహాలు ఉన్న వాయు భారీ గ్రహం (gas giant) |
| శని (Saturn) | ప్రకాశవంతమైన వలయాలకు (rings) ప్రసిద్ధి |
| యురేనస్ (Uranus) | దాదాపు పక్కకు పడుకున్నట్లుగా ఆత్మభ్రమణం చేస్తుంది |
| నెప్ట్యూన్ (Neptune) | సూర్యునికి అత్యంత దూరంలో ఉన్న గ్రహం |
క్రమాన్ని గుర్తుంచుకోవడానికి ఆంగ్ల వాక్యం: “My Very Efficient Mother Just Served Us Nuts.” (ప్రతి పదంలోని మొదటి అక్షరం ఒక గ్రహం పేరును సూచిస్తుంది.)
మొదటి నాలుగు గ్రహాలు అంతర గ్రహాలు (inner, terrestrial, rocky planets: రాతి గ్రహాలు); చివరి నాలుగు బాహ్య గ్రహాలు (outer planets: వాయు, మంచు భారీ గ్రహాలు). అంతర్జాతీయ ఖగోళ సంఘం (International Astronomical Union) 2006 లో ప్లూటోను మరుగుజ్జు గ్రహం (dwarf planet) గా తిరిగి వర్గీకరించింది.
ఇతర ఖగోళ వస్తువులు
| వస్తువు | వివరణ |
|---|---|
| చంద్రుడు (Moon) | భూమి యొక్క సహజ ఉపగ్రహం (satellite), సుమారు 3,84,400 km దూరంలో ఉంది; భూమి చుట్టూ తిరగడానికి సుమారు 27 రోజులు పడుతుంది, అందుకే ఎప్పుడూ ఒకే వైపు మనకు కనిపిస్తుంది; సూర్యుని కాంతిని పరావర్తనం చేసి ప్రకాశిస్తుంది, కళలు (phases) చూపిస్తుంది |
| గ్రహశకలాలు (Asteroids) | సూర్యుని చుట్టూ తిరిగే రాతి ముక్కలు; ఎక్కువగా అంగారకుడు, బృహస్పతి మధ్య ఉన్న గ్రహశకలాల పట్టీలో (asteroid belt) ఉంటాయి |
| తోకచుక్కలు (Comets) | మంచు, ధూళితో ఏర్పడిన వస్తువులు; సూర్యుని దగ్గరకు వచ్చినప్పుడు సూర్యునికి దూరంగా ఉండే దిశలో ప్రకాశించే తోక ఏర్పడుతుంది; హేలీ తోకచుక్క (Halley’s comet) సుమారు ప్రతి 76 సంవత్సరాలకు ఒకసారి కనిపిస్తుంది |
| ఉల్కలు, ఉల్కా శిలలు (Meteors, meteorites) | గాలిలో మండిపోయే చిన్న రాతి ముక్కలు, “రాలే నక్షత్రాలు” (shooting stars); నేలను చేరేవి ఉల్కా శిలలు |
| కృత్రిమ ఉపగ్రహాలు (Artificial satellites) | సమాచారం, వాతావరణం, పటాల తయారీ కోసం భూమి చుట్టూ తిరిగే మానవ నిర్మిత వస్తువులు; భారతదేశపు మొదటి ఉపగ్రహం ఆర్యభట (1975) |
భారతదేశ రాకెట్లను ఆంధ్రప్రదేశ్లోని శ్రీహరికోటలో ఉన్న సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష కేంద్రం నుండి ప్రయోగిస్తారు. చంద్రయాన్-3 23 ఆగస్టు 2023 న చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువం సమీపంలో దిగింది; ఈ రోజును ఇప్పుడు జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవంగా జరుపుకుంటారు.
నక్షత్ర రాశులు, ధ్రువ నక్షత్రం
నక్షత్ర రాశి (constellation) అంటే ఆకాశంలో గుర్తించదగిన ఆకారాన్ని ఏర్పరచే నక్షత్రాల సమూహం.
| నక్షత్ర రాశి | వివరాలు |
|---|---|
| సప్తర్షి మండలం (Ursa Major, Great Bear) | ఏడు ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రాలు గరిటె లేదా “బిగ్ డిప్పర్” (Big Dipper) లా కనిపిస్తాయి; రెండు సూచక నక్షత్రాలు (pointer stars) ధ్రువ నక్షత్రం వైపు చూపిస్తాయి |
| మృగశిర (Orion, వేటగాడు) | చలికాలం సాయంత్రాల్లో కనిపిస్తుంది; వరుసగా ఉన్న మూడు నక్షత్రాలు “నడుము పట్టీ” (belt) ని ఏర్పరుస్తాయి |
| కాసియోపియా (Cassiopeia) | ఐదు ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రాలు W లేదా M ఆకారంలో ఉంటాయి |
ధ్రువ నక్షత్రం (Pole Star, ధ్రువ తార) దాదాపుగా ఉత్తర ధ్రువానికి నేరుగా పైన ఉంటుంది, అందుకే ఇతర నక్షత్రాలు కదులుతున్నట్లు కనిపించినా అది ఉత్తర ఆకాశంలో స్థిరంగా కనిపిస్తుంది. ప్రయాణికులు ఉత్తర దిశను కనుగొనడానికి దీనిని ఉపయోగించేవారు.
భూమి ఆకారం
భూమి సంపూర్ణ గోళం కాదు: ఇది ధ్రువాల వద్ద కొద్దిగా చదునుగా, భూమధ్యరేఖ వద్ద ఉబ్బెత్తుగా ఉంటుంది. ఈ ఆకారాన్ని జియాయిడ్ (geoid, “భూమి ఆకారం”) అంటారు. భూమి గుండ్రంగా ఉందని చెప్పే ఆధారాలు:
- ఓడ దూరంగా వెళ్తున్నప్పుడు, దాని తెరచాప స్తంభం కంటే ముందు అడుగు భాగం కనుమరుగవుతుంది;
- అంతరిక్షం నుండి తీసిన ఛాయాచిత్రాలు;
- ఓడలు, విమానాలు భూమి చుట్టూ పూర్తిగా ప్రయాణించగలవు (మెగల్లాన్ (Magellan) యాత్ర, 1519–1522, ప్రపంచం చుట్టూ మొదటి సముద్ర యాత్రను పూర్తి చేసింది);
- చంద్ర గ్రహణం సమయంలో చంద్రునిపై పడే భూమి నీడ ఎప్పుడూ వక్రంగా ఉంటుంది.
పరీక్షా దృష్టి
- అతి పెద్ద గ్రహం బృహస్పతి; అతి చిన్నది, అత్యంత దగ్గరిది బుధుడు; అత్యంత వేడిది శుక్రుడు; ఎర్ర గ్రహం అంగారకుడు.
- ప్లూటో: 2006 నుండి మరుగుజ్జు గ్రహం.
- గ్రహశకలాల పట్టీ: అంగారకుడు, బృహస్పతి మధ్య; తోకచుక్క తోక సూర్యునికి దూరంగా ఉంటుంది.
- ధ్రువ నక్షత్రం: సప్తర్షి మండలం (Ursa Major) లోని సూచక నక్షత్రాల సహాయంతో కనుగొంటారు.
- భూమి ఆకారం: జియాయిడ్.
ఉదాహరణ
శ్రీమతి రజని 5వ తరగతి పిల్లలను రెండు వారాల పాటు ప్రతి సాయంత్రం ఒకే సమయానికి చంద్రుణ్ణి గమనించి, దాని ఆకారాన్ని “చంద్రుని డైరీ” లో గీయమంటారు. తరగతిలో పిల్లలు తమ చిత్రాలను క్రమంలో అమర్చి, చంద్రుని కళలను తామే కనుగొంటారు. ఒక పిల్లవాడు చంద్రుని దగ్గర శుక్రుణ్ణి గుర్తిస్తాడు; అది అంత ప్రకాశవంతంగా ఎందుకు మెరుస్తుందో తరగతి అంతా కలిసి తెలుసుకుంటుంది.
ముఖ్యాంశాలు
- విశ్వం సుమారు 13.8 బిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం మహా విస్ఫోటనంతో మొదలైంది; మన గెలాక్సీ పాలపుంత.
- సౌర కుటుంబంలో సూర్యుడు, ఎనిమిది గ్రహాలు, మరుగుజ్జు గ్రహాలు, ఉపగ్రహాలు, గ్రహశకలాలు, తోకచుక్కలు, ఉల్కాభాలు ఉంటాయి.
- బుధుడు అత్యంత దగ్గరిది, బృహస్పతి అతి పెద్దది, శుక్రుడు అత్యంత వేడిది, అంగారకుడు ఎర్ర గ్రహం; ప్లూటో మరుగుజ్జు గ్రహం.
- చంద్రుడు భూమి సహజ ఉపగ్రహం; ఆర్యభట (1975) భారతదేశపు మొదటి కృత్రిమ ఉపగ్రహం.
- నక్షత్ర రాశులు నక్షత్రాల ఆకారాలు; ధ్రువ నక్షత్రం ఉత్తర దిశను సూచిస్తుంది.
- భూమి జియాయిడ్, ధ్రువాల వద్ద కొద్దిగా చదునుగా ఉంటుంది.
అభ్యాసం
- సౌర కుటుంబంలో అతి పెద్ద గ్రహం:
- (A) శని
- (B) బృహస్పతి
- (C) భూమి
- (D) నెప్ట్యూన్
- సూర్యునికి అత్యంత దగ్గరి గ్రహం:
- (A) శుక్రుడు
- (B) భూమి
- (C) అంగారకుడు
- (D) బుధుడు
- సౌర కుటుంబంలో అత్యంత వేడి గ్రహం:
- (A) శుక్రుడు
- (B) బుధుడు
- (C) అంగారకుడు
- (D) బృహస్పతి
- “ఎర్ర గ్రహం” అని పిలిచే గ్రహం:
- (A) బృహస్పతి
- (B) శుక్రుడు
- (C) అంగారకుడు
- (D) శని
- ప్లూటోను మరుగుజ్జు గ్రహంగా తిరిగి వర్గీకరించిన సంవత్సరం:
- (A) 1930
- (B) 1986
- (C) 2006
- (D) 2016
- ధ్రువ నక్షత్రాన్ని కనుగొనడానికి వీటిలోని సూచక నక్షత్రాలు సహాయపడతాయి:
- (A) సప్తర్షి మండలం (Ursa Major)
- (B) మృగశిర (Orion)
- (C) కాసియోపియా
- (D) వృశ్చికం (Scorpio)
- గ్రహశకలాల పట్టీ వీటి కక్ష్యల మధ్య ఉంది:
- (A) భూమి, అంగారకుడు
- (B) శుక్రుడు, భూమి
- (C) శని, యురేనస్
- (D) అంగారకుడు, బృహస్పతి
- భూమి ఆకారాన్ని ఉత్తమంగా వర్ణించేది:
- (A) సంపూర్ణ గోళం
- (B) ధ్రువాల వద్ద కొద్దిగా చదునుగా ఉండే జియాయిడ్
- (C) చదునైన పళ్ళెం
- (D) ఘనం
సమాధానాలు, వివరణలు (చూడటానికి నొక్కండి)
- (B) బృహస్పతి అతి పెద్ద గ్రహం.
- (D) బుధుడు సూర్యునికి అత్యంత దగ్గరగా ఉంటుంది.
- (A) బుధుడు సూర్యునికి దగ్గరగా ఉన్నా, శుక్రుని దట్టమైన వాతావరణం వేడిని బంధించడం వల్ల శుక్రుడే అత్యంత వేడిగా ఉంటుంది.
- (C) నేలలోని ఐరన్ ఆక్సైడ్ వల్ల అంగారకుడు ఎర్రగా కనిపిస్తుంది.
- (C) అంతర్జాతీయ ఖగోళ సంఘం 2006 లో ప్లూటోను తిరిగి వర్గీకరించింది.
- (A) సప్తర్షి మండలంలోని రెండు సూచక నక్షత్రాలు ధ్రువ నక్షత్రం వైపు చూపిస్తాయి.
- (D) చాలా గ్రహశకలాలు అంగారకుడు, బృహస్పతి మధ్య తిరుగుతాయి.
- (B) భూమి భూమధ్యరేఖ వద్ద ఉబ్బెత్తుగా, ధ్రువాల వద్ద చదునుగా ఉంటుంది.