మూర్తిమత్వ సిద్ధాంతాలు (Theories of Personality)
మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో వ్యక్తి యొక్క ప్రవర్తన, ఆలోచనా విధానాలు, వైఖరులు మరియు వికాసాన్ని వివరించడానికి అనేక సిద్ధాంతాలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి. మూలాల ప్రకారం, మూర్తిమత్వ సిద్ధాంతాలను ప్రధానంగా మూడు రకాలుగావర్గీకరించవచ్చు:
- రూప ఉపగమ సిద్ధాంతాలు (Type Theories)
- లక్షణాంశ ఉపగమ సిద్ధాంతాలు (Trait Theories)
- నిర్మితి సిద్ధాంతాలు (Structural / Comprehensive Theories)
1. రూప ఉపగమ సిద్ధాంతాలు (Type Theories)
రూప ఉపగమ సిద్ధాంతాలు ఒక వ్యక్తి యొక్క శారీరక రూపరేఖలు, శరీర నిర్మాణం లేదా కంటికి కనిపించే భౌతిక రూపకృతిని బట్టి వారి మూర్తిమత్వాన్ని వివరిస్తాయి.
ఈ ఉపగమాన్ని ప్రతిపాదించిన ప్రధాన శాస్త్రవేత్తలు మరియు వారి దేశాలు:
- హిప్పోక్రటీస్ (Hippocrates): గ్రీకు దేశానికి చెందినవారు.
- క్రెష్మర్ (Kretschmer): జర్మనీ దేశానికి చెందినవారు.
- షెల్డన్ (Sheldon): అమెరికా (USA) దేశానికి చెందినవారు.
- కార్ల్ యూంగ్ (Carl Jung): స్విట్జర్లాండ్ దేశానికి చెందినవారు.
- స్ప్రాంగర్ (Spranger): జర్మనీ దేశానికి చెందినవారు.
2. లక్షణాంశ ఉపగమ సిద్ధాంతాలు (Trait Theories)
ఒక వ్యక్తిలో దాదాపు శాశ్వతంగా ఉండే విశిష్ట ప్రవర్తనా గుణాన్ని లేదా ప్రవృత్తిని లక్షణాంశం (Trait) అంటారు. (ఉదాహరణకు: వెదరుబోతు, మౌనస్వభావి, నిష్కపటి, సాహసి, కలుపుగోలు, చిరాకు స్వభావం, ఆశావాది, సౌమ్యం, ఏకాకి, ఉద్వేగ స్థిరత్వం మొదలైనవి). వ్యక్తిలోని ఈ లక్షణాంశాలను ఆధారంగా చేసుకుని వారి మూర్తిమత్వాన్ని వివరించే సిద్ధాంతాలను లక్షణాంశ ఉపగమ సిద్ధాంతాలు అంటారు.
ఈ సిద్ధాంత విభాగంలో ప్రసిద్ధి చెందిన ముఖ్య శాస్త్రవేత్తలు:
- జి.డబ్ల్యూ. ఆల్‌పోర్ట్ (G.W. Allport)
- ఆర్.బి. కాటెల్ (R.B. Cattell)
- ఐసెంక్ (Eysenck)
3. నిర్మితి సిద్ధాంతాలు (Structural / Comprehensive Theories)
వ్యక్తి యొక్క సమగ్ర నిర్మాణం, మానసిక ప్రక్రియలు మరియు ప్రవర్తనాంశాల విశ్లేషణను వివరించే సిద్ధాంతాలను నిర్మితి సిద్ధాంతాలు అంటారు. వీటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనవి రెండు సిద్ధాంతాలు:
అ) సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ – మనో విశ్లేషణ సిద్ధాంతం (Psychoanalytic Theory)
ఆస్ట్రియా దేశానికి చెందిన సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇది మూర్తిమత్వాన్ని వివరించడంతో పాటు మానసిక వ్యాధులకు చికిత్స చేసే ఒక పద్ధతిగా కూడా పనిచేస్తుంది. ఇందులో మూడు ముఖ్యాంశాలు ఉన్నాయి:
1. మూర్తిమత్వ నిర్మాణం (Personality Structure):
- అచిత్తు (Id): ఇది జీవ సంబంధమైనది, జంతు స్వభావం కలది మరియు ‘ఆనంద సూత్రం’ (Pleasure Principle) ప్రకారం పనిచేస్తుంది.
- అహం (Ego): అచిత్తులోని కొంత భాగం అనుభవాలు, శిక్షణ ద్వారా అహంగా మారుతుంది. ఇది ‘వాస్తవిక సూత్రం’ (Reality Principle) ఆధారంగా పనిచేసే కార్యనిర్వాహకుడు.
- అధ్యహం (Superego): ఇది వ్యక్తి అంతరాత్మ. గురువులు, తల్లిదండ్రుల ద్వారా వికసించి ‘ఆదర్శ సూత్రం’ (Ideal Principle) ప్రకారం పనిచేస్తూ సమాజ సంస్కృతిని పరిరక్షిస్తుంది.
2. మూర్తిమత్వ గతిశీలత (Personality Dynamics):
ఫ్రాయిడ్ మనస్సును మూడు స్థాయులుగా విభజించారు:
- చేతనం (Conscious): చైతన్యవంతంగా ఉన్నప్పుడు జ్ఞానేంద్రియాల ద్వారా పొందే అనుభవాలు.
- ఉపచేతనం (Subconscious): అవసరమైనప్పుడు విషయాలను గుర్తుకు తెచ్చుకోవడానికి ఉపయోగపడే భాగం.
- అచేతనం (Unconscious): అవమానాలు, తీవ్రమైన ఒత్తిడులు, తీరని కోరికలు మరియు చిన్ననాటి చేదు అనుభవాలు నెట్టివేయబడే అతి లోతైన భాగం.
3. మనో లైంగిక వికాస దశలు (Psychosexual Stages):
శిశువులో ఉండే లైంగిక శక్తిని లిబిడో (Libido) అంటారు. ఇది 5 దశల గుండా వికసిస్తుంది:
- మౌఖిక దశ (Oral Stage): (1 సంవత్సరం) నోరు కామోద్దీపన కేంద్రం.
- ఆసన దశ (Anal Stage): (2-3 సంవత్సరాలు) పాయువు కామోద్దీపన కేంద్రం.
- శిశ్న దశ (Phallic Stage): (3-5 సంవత్సరాలు) జననేంద్రియాలు కేంద్రం. ఇందులో ‘ఎడిపస్ కాంప్లెక్స్’ (అబ్బాయిలకు తల్లిపై ప్రేమ) మరియు ‘ఎలక్ట్రా కాంప్లెక్స్’ (అమ్మాయిలకు తండ్రిపై ప్రేమ) ఉద్భవిస్తాయి.
- గుప్త దశ (Latent Stage): పూర్వ కౌమార దశ; ఇక్కడ అధ్యహం బాగా అభివృద్ధి చెందుతుంది.
- జననాంగ దశ (Genital Stage): (11 సంవత్సరాల పైన) సజాతీయ మరియు విజాతీయ లింగాకర్షణ ఏర్పడుతుంది.
- రక్షక తంత్రాలు (Defense Mechanisms): కుంఠనాల వల్ల కలిగే మనో వ్యాకులతను తగ్గించుకోవడానికి వ్యక్తి అచేతనంగా ఉపయోగించే ఆత్మవంచన ప్రక్రియలను ఫ్రాయిడ్ వివరించారు (ఉదా: దమనం, ప్రక్షేపణం, హేతుకీకరణం, విస్థాపనం, ప్రతిగమనం, పరిహారము, ఉదాతీకరణం మొదలైనవి).
ఆ) ఎరిక్ ఎరిక్సన్ – మనో సామాజిక వికాస సిద్ధాంతం (Psychosocial Theory)
జర్మనీకి చెందిన ఎరిక్ ఎరిక్సన్ వ్యక్తి అహం సామాజిక పరిస్థితులతో జరిపే చర్యల ఫలితంగా మూర్తిమత్వం ఏర్పడుతుందని భావించారు.
ఎరిక్ ఎరిక్సన్ ప్రతిపాదించిన మనో సామాజిక వికాస సిద్ధాంతం (Psychosocial Development Theory) ప్రకారం, ఒక వ్యక్తి అహం (Ego) సమాజంలోని పరిస్థితులతో జరిపే ప్రతిచర్యల ఫలితంగా మూర్తిమత్వం రూపుదిద్దుకుంటుంది. ఎరిక్సన్ మానవ మూర్తిమత్వ వికాసాన్ని 8 ముఖ్యమైన దశలుగా విభజించారు. ప్రతి దశలోనూ వ్యక్తి ఒక మనో సామాజిక క్లిష్ట పరిస్థితిని (Psychosocial Crisis) ఎదుర్కొంటాడు; అందులో సాధించే విజయం లేదా వైఫల్యం ఆ వ్యక్తి ప్రవర్తనను నిర్ణయిస్తాయి.
మూలాల ఆధారంగా ఆ 8 వికాస దశల యొక్క లోతైన విశ్లేషణ మరియు ఉదాహరణలు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:
1. పూర్వ శైశవ దశ (Early Infancy) – (0 నుండి 1 సంవత్సరం)
- మనో సామాజిక క్లిష్ట పరిస్థితి: నమ్మకం vs అపనమ్మకం (Trust vs. Mistrust)
- విశ్లేషణ: ఈ దశలో శిశువు జైవిక అవసరాలు, ఆహారం మరియు భద్రత కోసం పూర్తిగా తల్లిపై ఆధారపడతాడు.
- ఉదాహరణ: తల్లి క్రమం తప్పకుండా పాలు పడుతూ, ఆప్యాయంగా చూసుకుంటే శిశువులో పరిసరాల పట్ల మరియు ఇతరుల పట్ల ‘నమ్మకం’ పెరుగుతుంది. ఒకవేళ తల్లి పాలు పట్టే విధానంలో శ్రద్ధ చూపకపోయినా లేదా నిర్లక్ష్యం చేసినా పసిపాపలో భద్రతా రాహిత్యం ఏర్పడి ‘అపనమ్మకం’ ఆవహిస్తుంది.
2. ఉత్తర శైశవ దశ (Late Infancy) – (2 నుండి 3 సంవత్సరాలు)
- మనో సామాజిక క్లిష్ట పరిస్థితి: స్వయం ప్రతిపత్తి vs సందేహం / మానసిక దిగులు (Autonomy vs. Shame & Doubt)
- విశ్లేషణ: పిల్లలు బాత్‌రూమ్ శిక్షణ, సొంతంగా ఆహారం తినడం, చిన్న చిన్న పనులు చేసుకోవడం వంటి స్వయం పోషక కౌశలాలను నేర్చుకునే దశ ఇది.
- ఉదాహరణ: పిల్లలు మలమూత్ర విసర్జన నియంత్రణ మరియు స్వయంగా పనులు చేసుకోవడంలో తల్లిదండ్రులు ప్రోత్సాహం అందిస్తే వారిలో ‘స్వయం ప్రతిపత్తి’ (ఆత్మవిశ్వాసం) వస్తుంది. అలాకాకుండా అతిగా నిగ్రహించడం లేదా చిన్న చిన్న పొరపాట్లకు తీవ్రంగా దండిస్తే తమ సామర్థ్యంపై తమకే ‘సందేహం’ ఏర్పడుతుంది.
3. క్రీడా దశ (Play Age) – (3 నుండి 5 సంవత్సరాలు)
- మనో సామాజిక క్లిష్ట పరిస్థితి: చొరవ చూపడం vs తప్పు చేశానన్న భావన (Initiative vs. Guilt)
- విశ్లేషణ: ఈ దశలో పిల్లలు శారీరక క్రీడలు ఆడటం, మానసిక చురుకుదనంతో కొత్త పనులు చేయడానికి ‘చొరవ’ చూపడం మొదలుపెడతారు.
- ఉదాహరణ: పిల్లలు ఆటల్లో ఇతర పిల్లలతో కలిసి ఆడుకోవడానికి స్వేచ్ఛనిస్తే వారిలో సామాజిక సంబంధాలు, నాయకత్వ లక్షణాలు వికసిస్తాయి. కానీ “ఏ పని సరిగ్గా చేయవు” అని ఎప్పుడూ కోప్పడుతుంటే తాము ఏ పని చేసినా తప్పేమోనన్న ‘అపరాధ భావన’ (Guilt) వారిలో నాటుకుపోతుంది.
4. పాఠశాల దశ (School Age) – (6 నుండి 10 లేదా 11 సంవత్సరాలు)
- మనో సామాజిక క్లిష్ట పరిస్థితి: శ్రమించడం vs న్యూనతా భావం (Industry vs. Inferiority)
- విశ్లేషణ: పిల్లలు పాఠశాల నైపుణ్యాలు, చేతిపనులు, చదువు మరియు ఆటల్లో రాణించడం కోసం కష్టపడటానికి సిద్ధపడతారు.
- ఉదాహరణ: ఉపాధ్యాయులు మరియు తల్లిదండ్రులు విద్యార్థి శ్రమను, విద్యా సాధనను గుర్తించి మెచ్చుకుంటే వారిలో ‘శ్రమించే తత్వం’ (Industry) పెరుగుతుంది. ఇతరులతో పోల్చి తక్కువ చేసి మాట్లాడితే వారిలో తీవ్రమైన ‘న్యూనతా భావం’ (Inferiority) ఉద్భవిస్తుంది.
5. కౌమార దశ (Adolescence) – (12 నుండి 20 సంవత్సరాలు)
- మనో సామాజిక క్లిష్ట పరిస్థితి: పాత్ర గుర్తింపు vs పాత్ర సందిగ్ధం (Identity vs. Role Confusion)
- విశ్లేషణ: “నేను ఎవరిని? సమాజంలో నా పాత్ర ఏమిటి?” అని తనకంటూ ఒక ప్రత్యేక మూర్తిమత్వ గుర్తింపును పొందడానికి శ్రమించే దశ ఇది.
- ఉదాహరణ: కౌమారదశలో ఉన్న వ్యక్తి తన అభిరుచులకు, సామర్థ్యాలకు తగిన లక్ష్యాన్ని ఎంచుకుని విజయం సాధిస్తే సొంత ‘పాత్ర గుర్తింపు’ పొందుతాడు. తల్లిదండ్రులు తమ ఇష్టాలను రుద్ది, బలవంతంగా వేరే కోర్సుల్లో నెట్టివేస్తే, తాను భవిష్యత్తులో ఏం చేయాలో తెలియక ‘పాత్ర సందిగ్ధంలో’ పడతాడు.
6. పూర్వ వయోజన దశ (Early Adulthood) – (20 నుండి 30 సంవత్సరాలు)
- మనో సామాజిక క్లిష్ట పరిస్థితి: సన్నిహితం vs ఏకాంతం (Intimacy vs. Isolation)
- విశ్లేషణ: వ్యక్తి తన ఆలోచనలు, భావాలు, సిద్ధాంతాలకు అనుగుణంగా సమాజంలోని వ్యక్తులతో దృఢమైన బంధాలను మరియు సంబంధాలను ఏర్పరుచుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.
- ఉదాహరణ: ఇతరులతో భావాలను పంచుకుంటూ నమ్మకమైన స్నేహితులను, ఆరోగ్యకరమైన వైవాహిక బంధాన్ని ఏర్పరుచుకుంటే ‘సన్నిహితం’ (Intimacy) లభిస్తుంది. ఇతరులతో కలవలేక, ఎవరినీ నమ్మలేకపోతే సమాజానికి దూరమై ‘ఏకాంతం’ (Isolation) ప్రాప్తిస్తుంది.
7. మధ్య వయోజన దశ (Middle Adulthood) – (30 నుండి 60 సంవత్సరాలు)
- మనో సామాజిక క్లిష్ట పరిస్థితి: ఉత్పాదకత vs స్థబ్దత (Generativity vs. Stagnation)
- విశ్లేషణ: తర్వాతి తరానికి మంచి సమాజాన్ని అందించడం, కుటుంబ బాధ్యతలను నెరవేర్చడం మరియు సమాజంలో నూతన విలువలను పెంపొందించడం ఇందులో జరుగుతుంది.
- ఉదాహరణ: ఉపాధి, పిల్లల సన్మార్గ పెంపకం మరియు సామాజిక సేవా కార్యక్రమాల ద్వారా సమాజ వికాసానికి తోడ్పడితే ‘ఉత్పాదకత’ (Generativity) లభిస్తుంది. కేవలం స్వార్థంతో తన గురించి మాత్రమే ఆలోచిస్తే జీవితంలో ‘స్థబ్దత’ (Stagnation) ఏర్పడుతుంది.
8. పరిపక్వ దశ / వృద్ధాప్యం (Late Adulthood / Maturity) – (60 సంవత్సరాల పైన)
- మనో సామాజిక క్లిష్ట పరిస్థితి: సమర్థత / సమగ్రత vs నిరాశ (Integrity vs. Despair)
- విశ్లేషణ: వృద్ధాప్యంలో తమ గడిచిన జీవితాన్ని నెమరువేసుకుంటూ, కింది తరాల వారికి ఆదర్శాలను తెలుపుతూ తమ అహాన్ని సంతృప్తిపరుచుకుంటారు.
- ఉదాహరణ: “నేను నా జీవితాన్ని అర్థవంతంగా, సమర్థవంతంగా గడిపాను” అని సంతృప్తి చెందితే ‘సమగ్రత / సమర్థత’ లభిస్తుంది. “అయ్యో! నా జీవితంలో ఏమీ సాధించలేకపోయానే” అని గతాన్ని తలుచుకుని బాధపడితే తీవ్రమైన ‘నిరాశ’ (Despair) కలుగుతుంది.
ముగింపు: ఉపాధ్యాయులు మరియు తల్లిదండ్రులు ఈ వికాస దశలను అర్థం చేసుకుని, పిల్లలకు ఆయా వయస్సులలో ఎదురయ్యే క్లిష్ట పరిస్థితులను అధిగమించేలా సరైన ప్రోత్సాహం, మార్గదర్శకత్వం అందించినప్పుడు మాత్రమే వారిలో సంపూర్ణ లేదా సమగ్ర మూర్తిమత్వం వికసిస్తుంది.
💡 ఎరిక్సన్ సిద్ధాంతం మరియు ఫ్రాయిడ్ మనోవిశ్లేషణ సిద్ధాంతాల మధ్య ఉన్న పోలికలు, తేడాల గురించి చర్చించమంటారా?
ముగింపు
సారాంశంలో, రూప ఉపగమ సిద్ధాంతాలు శరీర ఆకృతికి, లక్షణాంశ సిద్ధాంతాలు స్థిర ప్రవర్తనా గుణాలకు ప్రాధాన్యతనిస్తే, నిర్మితి సిద్ధాంతాలు మనో విశ్లేషణ మరియు సామాజిక పరిసరాల మధ్య జరిగే సంక్లిష్ట చర్యల ద్వారా వ్యక్తి మూర్తిమత్వం ఎలా రూపుదిద్దుకుంటుందో వివరిస్తాయి.
Practice Time:
Related Pages: