పిల్లల సంజ్ఞానాత్మక వికాసం: పియాజే మరియు వైగోట్స్కీ సిద్ధాంతాల సమగ్ర విశ్లేషణ
1. సంజ్ఞానాత్మక వికాసం – పరిచయం (Introduction to Cognitive Development)
సంజ్ఞానము (Cognition) నిర్వచనం: ‘Cognition’ అనే ఆంగ్ల పదం ‘Cognitio’ అనే లాటిన్ పదం నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం ‘జ్ఞానము’ (Knowledge). ఇంద్రియజ్ఞానం (Sensations), అనుభవం మరియు ఆలోచనల ద్వారా జ్ఞానాన్ని సంపాదించి, అవగాహన చేసుకునే మానసిక ప్రక్రియలనే సంజ్ఞానము అని అంటారు. ఒక వ్యక్తి తన జ్ఞానాన్ని ఆవిష్కరించుకోవడానికి సహాయపడే ఆలోచనల పరంపరనే సంజ్ఞానముగా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు పరిగణిస్తారు.
మానవుడు – ఆలోచించే ప్రాణి: ప్రపంచంలోని ఇతర జీవుల కంటే మానవుడు అత్యున్నతమైనవాడు. మానవుని ప్రత్యేకత అతని ఆలోచనా శక్తిలోనే ఉంది. అందుకే మానవుడిని ‘ఆలోచించే ప్రాణి’ (Thinking Animal) అని పిలుస్తారు. ఒక వ్యక్తి యొక్క ఆలోచనలే అతని ప్రవర్తనను నిర్ణయిస్తాయి, ఆ ప్రవర్తనే అతని జీవిత గమనాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. ఆలోచన, స్మృతి, ప్రజ్ఞ వంటి అంశాల అభివృద్ధిని అధ్యయనం చేయడం ఇందులో కీలకం.
వ్యాస ఉద్దేశ్యం: శిశువు తన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకుంటాడు మరియు జ్ఞానాన్ని ఎలా నిర్మించుకుంటాడనే అంశాలను జీన్ పియాజే మరియు లెవ్ వైగోట్స్కీ వంటి నిపుణుల దృక్పథాల ద్వారా విశ్లేషించడమే ఈ వ్యాసం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం.
2. సంజ్ఞానాత్మక వికాసంలోని కీలక అంశాలు (Key Elements of Cognition)
- ప్రత్యాక్షం (Perception): జ్ఞానేంద్రియాల ద్వారా పొందిన సమాచారానికి అనుభవపూర్వకమైన అర్థాన్ని ఇచ్చే ప్రక్రియే ప్రత్యాక్షం. ‘గెస్టాల్ట్’ (Gestalt) భావన ప్రకారం, మన మెదడు వస్తువులను విడిభాగాలుగా కాకుండా ఒక సంపూర్ణ ఆకృతిగా (Meaningful organized whole) గుర్తిస్తుంది. ప్రత్యాక్షం ఖచ్చితంగా జరగడానికి కొన్ని వ్యవస్థాపక నియమాలు తోడ్పడతాయి:
- అవిరళ నియమము (Law of Continuity): విడివిడిగా ఉన్న అంశాలను ఒక క్రమంలో చూడటం.
- సామీప్య నియమము (Law of Proximity): దగ్గరగా ఉన్న అంశాలను ఒక సమూహంగా గుర్తించడం.
- సామ్య నియమము (Law of Similarity): ఒకే పోలిక కలిగిన అంశాలను ఒక వర్గంగా చూడటం.
- పూరణ నియమము (Law of Closure): అసంపూర్తిగా ఉన్న ఆకృతులను పూర్తి ఆకృతులుగా ఊహించడం.
- ఆకృతి-క్షేత్ర సంబంధము (Figure-Ground Relationship): ఒక వస్తువును ఆకృతిగా, దాని వెనుక ఉన్న దృశ్యాన్ని క్షేత్రంగా గుర్తించడం.
- భావనలు (Concepts): వస్తువులు లేదా సంఘటనల మధ్య గల సాధారణ లక్షణాలను గుర్తించే ప్రక్రియను భావన అంటారు. ఇవి రెండు రకాలు:
| భావన రకం | వివరణ | ఉదాహరణ |
| మూర్త భావనలు (Concrete) | ఇంద్రియాల ద్వారా తాకగలిగే, చూడగలిగే వస్తువుల ద్వారా ఏర్పడేవి. | పెన్ను, పుస్తకం, ఆవు, త్రిభుజం. |
| అమూర్త భావనలు (Abstract) | ఇంద్రియాలకు అతీతంగా గుణాత్మక లక్షణాలతో ఊహించేవి. | సంతోషం, ప్రజాస్వామ్యం, సమయం. |
- ఆలోచన (Thinking): సమస్య పరిష్కారానికి చిహ్నాలు, భావనలు మరియు ఊహల ద్వారా జరిగే అంతర్గత ప్రక్రియే ఆలోచన. ఇందులో ముఖ్యమైనవి:
- మూర్త ఆలోచన: కళ్ల ముందున్న వస్తువుల గురించి ఆలోచించడం.
- అమూర్త ఆలోచన: కంటికి కనిపించని విషయాల గురించి తార్కికంగా ఆలోచించడం.
- సమైక్య ఆలోచన (Convergent): ఉన్న సమాచారాన్ని బట్టి ఒకే సరైన పరిష్కారం వైపు ఆలోచించడం.
- విభిన్న ఆలోచన (Divergent): ఒక సమస్యకు అనేక రకాల కొత్త పరిష్కారాలను ఆలోచించడం (ఇది సృజనాత్మకతకు మూలం).
- వివేచన (Reasoning): తర్కంతో కూడిన ఆలోచనే వివేచన. ఇది రెండు రకాలు:
- ఆగమన వివేచన (Inductive): ప్రత్యేక అంశాల నుండి సాధారణ సూత్రాలను రూపొందించడం. (ఉదా: రాము, రవి యోగా చేయడం వల్ల జ్ఞాపకశక్తి పెరిగింది, కాబట్టి యోగా చేస్తే అందరికీ జ్ఞాపకశక్తి పెరుగుతుందని భావించడం).
- నిగమన వివేచన (Deductive): సాధారణ సూత్రాల నుండి ప్రత్యేక అంశాలను ఊహించడం. (ఉదా: లోహాలను వేడి చేస్తే వ్యాకోచిస్తాయి. ఇనుము ఒక లోహం, కాబట్టి ఇనుమును వేడి చేస్తే వ్యాకోచిస్తుందని గ్రహించడం).
3. జీన్ పియాజే సంజ్ఞానాత్మక వికాస సిద్ధాంతం (Jean Piaget’s Theory)
పియాజే ప్రకారం, శిశువు తన పరిసరాలతో జరిపే అంతర్గత మరియు బాహ్య చర్యల ద్వారా జ్ఞానాన్ని నిర్మించుకుంటాడు.
- స్కిీమాటా (Schemata): ఇవి జ్ఞానాన్ని నిక్షిప్తం చేసుకునే మానసిక నిర్మాణాలు లేదా ప్రవర్తన నమూనాలు. శిశువు జన్మించినప్పుడు పాలు తాగడం, వస్తువులను పట్టుకోవడం వంటి కొన్ని ప్రాథమిక స్కిీమాటా కలిగి ఉంటాడు.
- అనుగుణ్యత ప్రక్రియ (Adaptation Process): పరిసరాలకు అనుగుణంగా జ్ఞానాన్ని మార్చుకోవడంలో మూడు ముఖ్యమైన ప్రక్రియలు ఉంటాయి:
- విలీనం (Assimilation): కొత్త సమాచారాన్ని ఇప్పటికే ఉన్న పాత జ్ఞానంలోకి (స్కిీమాలోకి) చేర్చుకోవడం.
- అనుగుణ్యం/సానుకూలత (Accommodation): కొత్త సమాచారం పాత జ్ఞానంతో సరిపోనప్పుడు, పాత స్కిీమాను సవరించుకోవడం లేదా కొత్త స్కిీమాను ఏర్పరుచుకోవడం.
- సమతుల్యత (Equilibrium): విలీనం మరియు సానుకూలత ప్రక్రియల ద్వారా కొత్త మరియు పాత జ్ఞానాల మధ్య సంతులనం సాధించి జ్ఞానాన్ని నిర్మించుకోవడం.
- వికాస దశలు (Stages of Development):
- ఇంద్రియ చాలక దశ (0-2 ఏళ్లు): శిశువు జ్ఞానేంద్రియాల ద్వారా ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకుంటాడు. ఈ దశ చివరలో ‘వస్తు స్థిరత్వ తత్వము’ (Object Permanence) ఏర్పడుతుంది. అంటే వస్తువు కంటికి కనిపించకపోయినా అది ఎక్కడో ఒక చోట ఉంటుందని శిశువు గుర్తిస్తాడు.
- పూర్వ ప్రచాలక దశ (2-7 ఏళ్లు): పిల్లలలో భాషా వికాసం, చిహ్నాలు మరియు ప్రతిమల ద్వారా ఆలోచన ప్రారంభమవుతుంది. వీరు బొమ్మలను, సంకేతాలను ఉపయోగించి ఆలోచిస్తారు.
- మూర్త ప్రచాలక దశ (7-11 ఏళ్లు): పిల్లలు మూర్త వస్తువుల ఆధారంగా తార్కిక ఆలోచనలు చేయడం ప్రారంభిస్తారు.
- అమూర్త ప్రచాలక దశ (12 ఏళ్ల నుండి): యవ్వన దశలో పిల్లలు అమూర్త విషయాలను, విమర్శనాత్మక విశ్లేషణను చేయగలుగుతారు.
4. లెవ్ వైగోట్స్కీ సామాజిక-సాంస్కృతిక దృక్పథం (Vygotsky’s Socio-Cultural Perspective)
వైగోట్స్కీ ప్రకారం, శిశువు వికాసంలో సమాజం మరియు సంస్కృతి కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
- సామాజిక పరస్పర చర్యలు: పిల్లలు తమకంటే ఎక్కువ జ్ఞానం ఉన్న పెద్దలు మరియు తోటివారితో జరిపే పరస్పర చర్యల ద్వారానే సంజ్ఞానాత్మక అభివృద్ధి సాధిస్తారు. భాష అనేది ఆలోచనలను రూపొందించడానికి మరియు వికాసానికి ప్రధాన సాధనము.
- సాంఘిక ప్రజ్ఞ (Social Intelligence): ఇతరులను అర్థం చేసుకోవడం, వారి భావాలకు అనుగుణంగా స్పందించడం మరియు సామాజిక పరిస్థితుల్లో సమర్థవంతంగా మెలగడాన్ని సాంఘిక ప్రజ్ఞ అంటారు.
5. సిద్ధాంతాల పోలికలు మరియు వ్యత్యాసాలు (Comparison of Theories)
| పోలిక అంశం | పియాజే సిద్ధాంతం | వైగోట్స్కీ సిద్ధాంతం |
| వికాస క్రమం | వికాసం వయస్సును బట్టి దశల వారీగా జరుగుతుంది. | వికాసం ఒక నిరంతర ప్రక్రియ. |
| అభ్యాస పద్ధతి | అభ్యాసం వ్యక్తిగత అన్వేషణ (Individual exploration) ద్వారా జరుగుతుంది. | అభ్యాసం సామాజిక పరస్పర చర్యల (Social interaction) ద్వారా జరుగుతుంది. |
| భాష పాత్ర | ఆలోచన తర్వాతే భాష అభివృద్ధి చెందుతుందని భావించారు. | భాష ఆలోచనలను రూపొందిస్తుందని, వికాసానికి అది ప్రధాన సాధనమని నమ్మారు. |
6. ఇతర సంజ్ఞానాత్మక అంశాలు (Other Cognitive Factors)
- మెటా కాగ్నిషన్ (స్వబుద్ధి): తన సొంత ఆలోచనా ప్రక్రియల గురించి తానే ఆలోచించడాన్ని ‘స్వబుద్ధి’ అంటారు. ఇందులో మూడు దశలు ఉంటాయి:
- ప్రణాళిక (Planning): పఠనానికి ముందు శీర్షిక, విషయ సూచిక, చిత్రాలు, ఉపశీర్షికలను గమనించి ఒక ప్రణాళిక వేసుకోవడం.
- పర్యవేక్షణ (Monitoring): చదువుతున్నప్పుడు “నాకు ఎంతవరకు అర్థమైంది?”, “ఏవైనా సందేహాలు ఉన్నాయా?” అని తనను తాను ప్రశ్నించుకోవడం.
- మూల్యాంకనం (Evaluation): పఠనం తర్వాత అనుకున్న లక్ష్యాలు నెరవేరాయా లేదా అని సరిచూసుకోవడం.
- సృజనాత్మకత (Creativity): కొత్త మరియు ఉపయోగకరమైన వస్తువులను లేదా ఆలోచనలను ఉత్పత్తి చేసే ప్రక్రియ. శాస్త్రవేత్త వల్లాస్ (Wallas) సృజనాత్మకతలో నాలుగు దశలను వివరించారు:
- సన్నాహక దశ: సమాచార సేకరణ మరియు పాత భావాలను పునరాలోచించడం.
- గుప్త స్థితి: సమస్యను పక్కన పెట్టి అంతర్గతంగా ఆలోచనలు మగ్గనివ్వడం.
- అంతర్దృష్టి: అకస్మాత్తుగా సమస్యకు పరిష్కారం తట్టడం.
- నిరూపణ దశ: వచ్చిన ఆలోచనను సరిచూసుకొని సమాజానికి వెల్లడించడం.
- ప్రజ్ఞా రకాలు (Intelligence Types): హోవార్డ్ గార్డనర్ ‘Frames of Mind’ లో 8 రకాల ప్రజ్ఞలను ప్రతిపాదించారు: భాషా, తార్కిక-గణిత, ప్రదేశ/దృశ్య, సంగీత, శారీరక-చలన, అంతర వ్యక్తిగత, వ్యక్తిగత అంతర మరియు ప్రకృతి ప్రజ్ఞలు.
7. తరగతి గది అన్వయాలు (Classroom Implications)
- ఉపాధ్యాయుని పాత్ర: ఉపాధ్యాయుడు పిల్లలలో విభిన్న ఆలోచనలను (Divergent Thinking) ప్రోత్సహించే విధంగా కృత్యాలను రూపొందించాలి. విద్యార్థులు తమ సొంత స్కిమాటా (Schemata) ను నిర్మించుకోవడానికి తగిన అన్వేషణా అవకాశాలను కల్పించాలి.
- వైయక్తిక భేదాలు: తరగతి గదిలోని పిల్లల మధ్య గల వైయక్తిక భేదాలను (Individual Differences) గుర్తించి, వారి ప్రజ్ఞా స్థాయిలకు అనుగుణంగా బోధనా పద్ధతులను మార్చుకోవాలి.
- కృత్య ఆధారిత బోధన: పియాజే సిద్ధాంతం ప్రకారం కొత్త జ్ఞానాన్ని పాత జ్ఞానంతో విలీనం (Assimilation) చేయడానికి, వైగోట్స్కీ సిద్ధాంతం ప్రకారం సామాజిక పరస్పర చర్యల ద్వారా జ్ఞానాన్ని పెంపొందించడానికి ప్రాముఖ్యత ఇవ్వాలి.
8. ముగింపు (Conclusion)
పియాజే మరియు వైగోట్స్కీ సిద్ధాంతాలు శిశు వికాసాన్ని సంపూర్ణంగా అర్థం చేసుకోవడానికి రెండు కళ్ల వంటివి. పియాజే శిశువు యొక్క అంతర్గత వికాస దశలను వివరిస్తే, వైగోట్స్కీ సామాజిక వాతావరణం మరియు భాష యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పారు. ఈ రెండు దృక్పథాల సమన్వయం ద్వారానే పిల్లలలో సృజనాత్మకతను, స్వతంత్ర ఆలోచనా శక్తిని పెంపొందించి వారిని ఉత్తమ పౌరులుగా తీర్చిదిద్దవచ్చు.
Practice Time
Related Pages: