వైయక్తిక భేదాలు, ప్రజ్ఞా స్వరూపం మరియు మాపనము: ఒక సమగ్ర నివేదిక
1. పరిచయం: సంజ్ఞానాత్మకత (Cognition)
ప్రపంచంలోని ఇతర జీవుల కంటే మానవుడిని ఉన్నత స్థాయిలో నిలిపేది అతని ఆలోచనా శక్తి. అందుకే మానవుడిని మనస్తత్వ శాస్త్రవేత్తలు “ఆలోచించే జంతువు” (Thinking Animal) అని పిలుస్తారు. సంజ్ఞానాత్మకత అనేది జ్ఞానాన్ని సముపార్జించే మరియు అర్థం చేసుకునే సంక్లిష్ట మానసిక ప్రక్రియ. ‘Cognition’ అనే పదం ‘Cognitio’ అనే లాటిన్ పదం నుండి ఉద్భవించింది, దీనికి ‘జ్ఞానము’ అని అర్థం.
సంజ్ఞానాత్మక ప్రక్రియ మరియు అభివృద్ధి: జీన్ పియాజె (Jean Piaget) ప్రకారం, శిశువు తన పరిసరాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ‘సికిమా’ (Schema/Schemata) అనే మానసిక నిర్మాణాలను ఉపయోగిస్తాడు. కొత్త సమాచారాన్ని ఉన్న జ్ఞానంలో కలుపుకోవడాన్ని ‘సాంశీకరణం’ (Assimilation) అని, కొత్త సమాచారానికి అనుగుణంగా తన అవగాహనను మార్చుకోవడాన్ని ‘అనుగుణ్యత’ (Accommodation) అని అంటారు. ఈ ప్రక్రియల ద్వారా శిశువు సంజ్ఞానాత్మక సమతుల్యతను (Equilibrium) సాధిస్తాడు.
- శైశవ దశ: ఇంద్రియ చలనాల ద్వారా పరిసరాలను గ్రహిస్తారు. వస్తు స్థిరత్వ భావన (Object Permanence) ఏర్పడుతుంది.
- పూర్వ బాల్యదశ: భాషాభివృద్ధి జరుగుతుంది. కుతూహలంతో ప్రశ్నలు అడుగుతారు (అదేంటి? ఇదేంటి?).
- ఉత్తర బాల్యదశ: తార్కిక ఆలోచన ప్రారంభమవుతుంది. వాస్తవాలను గుర్తిస్తారు.
- కౌమార దశ: అమూర్త ఆలోచన, విమర్శనాత్మక విశ్లేషణ మరియు పరిశోధనాసక్తి గరిష్ట స్థాయికి చేరుతాయి.
2. ప్రత్యక్షము (Perception)
జ్ఞానేంద్రియాల ద్వారా పొందిన సంవేదనలకు (Sensations) అర్థాన్ని ఇవ్వడమే ప్రత్యక్షము. మోర్గాన్ ప్రకారం, “To Perceive = To Attend + To Think”. ప్రత్యక్షము అనేది గత అనుభవాలు మరియు అవసరాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
గెస్టాల్ట్ ప్రత్యక్ష భావన (Gestalt Perception): మెదడు ఏదైనా వస్తువును విడిభాగాలుగా కాకుండా ఒక సంపూర్ణ ఆకృతిగా (Meaningful organized whole) గుర్తిస్తుంది. రుబిన్ (Rubin) అనే శాస్త్రవేత్త దీనిలో ‘ఆకృతి-క్షేత్ర సంబంధాన్ని’ వివరించారు.
ప్రత్యక్ష వ్యవస్థాపన నియమాలు:
- అవిరళ నియమం (Law of Continuity): ఉద్దీపనలను ఒక నిరంతర ఆకృతిగా గుర్తించడం.
- సామీప్య నియమం (Law of Proximity): దగ్గరగా ఉన్న అంశాలను ఒక సమూహంగా చూడటం.
- సామ్య నియమం (Law of Similarity): ఒకే రకమైన పోలికలున్న అంశాలను ఒక వర్గంగా భావించడం.
- పూరణ నియమం (Law of Closure): అసంపూర్ణ ఆకృతులను మెదడు పూర్తి చేసి అర్థవంతంగా గ్రహించడం.
- ఆకృతి-క్షేత్ర సంబంధం (Figure-Ground Relationship): మనం దేనిపై దృష్టి పెడతామో అది ఆకృతిగా, వెనుక ఉన్నది క్షేత్రంగా కనిపిస్తుంది.
ప్రత్యక్షాన్ని ప్రభావితం చేసే కారకాలు:
| వ్యక్తిగత కారకాలు (Personal Factors) | వస్తుగత కారకాలు (Objective Factors) |
| అభీరుచి (Interest) | సామ్యం (Similarity) |
| వైఖరి (Attitude) | పూరణం (Closure) |
| సాన్నిహిత్యం (Familiarity) | సామీప్యం (Proximity) |
| గత అనుభవాలు (Previous Experiences) | సమమితి (Symmetry) |
| సందర్భం (Context) | వస్తువు ఆకృతి (Form) |
3. భావనలు మరియు ఆలోచన (Concepts and Thinking)
వస్తువుల మధ్య గల సాధారణ లక్షణాలను గుర్తించి వర్గీకరించడాన్ని భావన (Concept) అంటారు. ఎన్.ఎల్. మున్ (N.L. Munn) ప్రకారం, స్మృతి చిహ్నాలు, భావనలు మరియు ఊహల ద్వారా జరిగే అంతర్గత సమస్య పరిష్కారమే ఆలోచన.
- మూర్త భావనలు (Concrete Concepts): జ్ఞానేంద్రియాలతో తాకగలిగేవి (ఉదా: పువ్వు, గుర్రం).
- అమూర్త భావనలు (Abstract Concepts): గుణాత్మకమైనవి (ఉదా: ప్రజాస్వామ్యం, సంతోషం).
ఆలోచనా రకాలు:
- సమైక్య ఆలోచన (Convergent Thinking): అందుబాటులో ఉన్న సమాచారంతో ఒకే ఖచ్చితమైన పరిష్కారాన్ని కనుగొనడం.
- విభిన్న ఆలోచన (Divergent Thinking): ఒకే సమస్యకు అనేక కొత్త పరిష్కారాలను వెతకడం (సృజనాత్మకతకు మూలం).
- మూర్త vs అమూర్త ఆలోచన: కళ్లముందున్న వస్తువుల గురించి ఆలోచించడం మూర్తమైతే, సిద్ధాంతాల గురించి ఆలోచించడం అమూర్తం.
- నిర్దేశిత vs అనిర్దేశిత ఆలోచన: లక్ష్యం వైపు సాగేది నిర్దేశితం. లక్ష్యం లేకుండా పగటి కలలు కనడం అనిర్దేశిత (Autistic) ఆలోచన.
గారెట్ (Garrett) ప్రకారం, ఒక ఉద్దేశ్యంతో మనసులో జరిగే సోపానాత్మక ఆలోచనే వివేచన.
- ఆగమన వివేచన (Inductive Reasoning): ప్రత్యేక అంశాల నుండి సాధారణ సూత్రాలకు రావడం. ఉదా: రాముడు యోగా చేస్తే జ్ఞాపకశక్తి పెరిగింది, కాబట్టి యోగా వల్ల అందరికీ జ్ఞాపకశక్తి పెరుగుతుంది.
- నిగమన వివేచన (Deductive Reasoning): సాధారణ సూత్రాల నుండి ప్రత్యేక అంశాలను విశ్లేషించడం. ఉదా: లోహాలు వేడికి వ్యాకోచిస్తాయి (సాధారణ సూత్రం), కాబట్టి ఇనుము వేడికి వ్యాకోచిస్తుంది.
మెటా కాగ్నిషన్ (Meta-Cognition): దీనిని ‘స్వబుద్ధి’ లేదా “ఆలోచన గురించి ఆలోచించడం” (Knowing one’s own mind) అంటారు. పఠన ప్రక్రియలో ఇది మూడు దశల్లో ఉంటుంది:
- ప్రణాళిక (Planning): శీర్షికలు, చిత్రాలు చూసి ఒక అంచనాకు రావడం.
- పర్యవేక్షణ (Monitoring): చదువుతున్నది అర్థమవుతుందో లేదో తనని తాను ప్రశ్నించుకోవడం.
- మూల్యాంకనం (Evaluation): చివరగా ఎంతవరకు అర్థమైందో విశ్లేషించుకోవడం.
5. సృజనాత్మకత (Creativity)
కొత్త ఊహలను లేదా వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసే ప్రక్రియే సృజనాత్మకత. గిల్ఫర్డ్ ప్రకారం ఇది విభిన్న ఆలోచనతో ముడిపడి ఉంటుంది.
వాలాస్ (Wallas) పేర్కొన్న దశలు:
- సన్నాహక దశ (Preparation): సమాచార సేకరణ.
- గుప్తస్థితి (Incubation): సమస్యను పక్కన పెట్టి అచేతనంగా ఆలోచించడం.
- అంతర్దృష్టి (Illumination): అకస్మాత్తుగా పరిష్కారం తట్టడం (యురేకా క్షణం).
- నిరూపణ (Verification): ఆలోచనను సరిచూసుకోవడం.
మాపనం: టోరెన్స్ (Torrence) పరీక్షలు మరియు వాలాస్-కోగన్ పరీక్షలు సృజనాత్మకతను కొలుస్తాయి. వాలాస్-కోగన్ పరీక్షలో పాత టైర్లు (old tires), పాత చెప్పులు (old shoes), కత్తి (knife) వంటి వస్తువుల ‘అసాధారణ ఉపయోగాలు’ రాయడం వంటి అంశాలు ఉంటాయి.
6. వైయక్తిక భేదాలు (Individual Differences)
ఒకే వయస్సు ఉన్న వారిలో ఉండే వ్యత్యాసాలను వైయక్తిక భేదాలు అంటారు.
- అంతర వైయక్తిక భేదాలు (Inter-individual): ఇద్దరు వ్యక్తుల మధ్య ఉండే తేడాలు.
- అంతః వైయక్తిక భేదాలు (Intra-individual): ఒకే వ్యక్తిలోని వివిధ సామర్థ్యాల మధ్య తేడాలు (ఉదా: గణితంలో రాణించి, సంగీతంలో వెనుకబడటం).
సర్ ఫ్రాన్సిస్ గాల్టన్ (Francis Galton) దీనిపై శాస్త్రీయ కృషి చేశారు. వీటికి అనువంశికత మరియు పరిసరాలు ప్రధాన కారణాలు.
7. ప్రజ్ఞ: స్వభావం మరియు నిర్వచనాలు (Intelligence: Nature and Definitions)
ప్రజ్ఞ అనేది సర్దుబాటు చేసుకునే శక్తి, అమూర్త ఆలోచనా సామర్థ్యం మరియు అభ్యసన శక్తి.
ప్రజ్ఞా రకాలు (థోర్న్ డైక్):
- అమూర్త ప్రజ్ఞ: పదాలు, చిహ్నాలను అర్థం చేసుకోవడం.
- యాంత్రిక ప్రజ్ఞ: యంత్రాలు, పరికరాలను నిర్వహించడం.
- సాంఘిక ప్రజ్ఞ: ఇతరులతో సామరస్యంగా మెలగడం.
8. ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతాలు (Theories of Intelligence)
- ఏక కారక సిద్ధాంతం: ప్రజ్ఞ ఒకే ఒక శక్తి (బినే, టెర్మన్).
- ద్వికారక సిద్ధాంతం: ‘G’ (సాధారణ) మరియు ‘S’ (ప్రత్యేక) కారకాలు (స్పియర్ మన్).
- బహుకారక సిద్ధాంతం: థోర్న్ డైక్ ప్రతిపాదించారు. ఆయన C.A.V.D పరీక్షను రూపొందించారు (C-Completion/వాక్య పూరణం, A-Arithmetic Reasoning/అంకగణిత వివేచన, V-Vocabulary/పదజాలం, D-Following Direction/నిర్దేశానుగమనం).
- సామూహిక కారక సిద్ధాంతం: థర్ స్టన్ 7 ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలను పేర్కొన్నారు: శాబ్దిక (V), స్మృతి (M), తార్కిక (R), సంఖ్యా (N), ప్రాదేశిక (S), ప్రత్యక్ష (P), పద ధారాళత (W).
- గిల్ఫర్డ్ ప్రజ్ఞా స్వరూప నమూనా (SOI): విషయాలు (Contents), ప్రచాలకాలు (Operations), ఉత్పత్తులు (Products) అనే విభాగాలలో 150 (5x5x6) కారకాలు ఉంటాయి.
- గార్డనర్ బహుళ ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతం: 8 రకాల ప్రజ్ఞలు (భాషా, తార్కిక-గణిత, ప్రాదేశిక, సంగీత, శరీర కదలికల, వ్యక్తిగత అంతర, వ్యక్తిగత అంతః, ప్రాకృతిక).
9. ప్రజ్ఞాలబ్ధి (IQ) మరియు వర్గీకరణ
ప్రజ్ఞాలబ్ధి అనేది మానసిక వయస్సుకు, శారీరక వయస్సుకు గల నిష్పత్తి.
సూత్రం: IQ = (మానసిక వయస్సు / శారీరక వయస్సు) x 100
టెర్మన్-మెరిల్ ప్రకారం ప్రజ్ఞాలబ్ధి వర్గీకరణ (Source P. 120):
| IQ పరిధి | వర్గీకరణ | జనాభాలో శాతం |
| 150 పైన | మేధావులు / ప్రతిభావంతులు | 0.23% |
| 130 – 150 | అత్యున్నత ప్రజ్ఞావంతులు | 0.1% |
| 110 – 130 | ఉన్నత ప్రజ్ఞావంతులు | 21.0% |
| 90 – 110 | సగటు ప్రజ్ఞావంతులు | 48.0% |
| 70 – 90 | తెలివి తక్కువ వారు (అల్ప ప్రజ్ఞావంతులు) | 19.0% |
| 50 – 70 | అల్ప బుద్ధులు (Morons) | 5.0% |
| 20 – 50 | బుద్ధిహీనులు (Imbeciles) | 2.3% |
| 20 లోపు | మూఢులు (Idiots) | 1.5% |
10. ప్రజ్ఞా మాపనులు/నికషలు (Intelligence Tests)
- శాబ్దిక vs అశాబ్దిక: భాషా పరిజ్ఞానం అవసరమైనవి శాబ్దిక (ఆర్మీ ఆల్ఫా), బొమ్మల ద్వారా చేసేవి అశాబ్దిక (రావెన్స్ ప్రోగ్రెసివ్ మ్యాట్రిసెస్).
- వైయక్తిక vs సామూహిక: ఒకరికి చేసేవి వైయక్తిక (బినే-సైమన్), సమూహానికి చేసేవి సామూహిక (ఆర్మీ బీటా).
- వేగ vs శక్తి పరీక్షలు: సమయ పరిమితి ఉండేవి వేగ పరీక్షలు, క్లిష్టతను కొలిచేవి శక్తి పరీక్షలు.
- నిష్పాదన పరీక్షలు: పనులు చేసి చూపించడం (భాటియా ప్రజ్ఞా మాపని).
11. ముగింపు: విద్యా ప్రాముఖ్యత (Educational Implications)
వైయక్తిక భేదాలు మరియు ప్రజ్ఞపై అవగాహన ఉపాధ్యాయుడికి కింది విధంగా తోడ్పడుతుంది:
- విద్యార్థుల ప్రజ్ఞా స్థాయికి (సగటు, ప్రతిభావంతులు, మందబుద్ధులు) తగినట్లుగా బోధనా పద్ధతులను మరియు బోధనోపకరణాలను (TLMs) ఎంచుకోవడం.
- పిల్లల్లో దాగి ఉన్న సృజనాత్మకతను గుర్తించి, వారికి ‘బ్రెయిన్ స్టార్మింగ్’ వంటి పద్ధతుల ద్వారా ప్రోత్సాహం అందించడం.
- విద్యార్థుల అభ్యసన లోపాలను గుర్తించి, సరైన విద్యా మరియు వృత్తిపరమైన మార్గదర్శకత్వం అందించడం.
- తరగతి గదిలో స్వేచ్ఛాయుతమైన, తార్కిక ఆలోచనలకు తావిచ్చే వాతావరణాన్ని కల్పించడం.
Practice Time:
Related Pages: