అభ్యసనం మరియు సంజ్ఞానాత్మక ప్రక్రియలు: ఒక విశ్లేషణ
నైరూప్యము (Executive Summary)
మానవ ప్రవర్తనను, అభ్యసన సామర్థ్యాన్ని నిర్ణయించడంలో సంజ్ఞానాత్మక ప్రక్రియలు (Cognitive Processes) అత్యంత కీలకమైనవి. ఈ వ్యాసం ఆలోచన, విచక్షణ, ప్రత్యక్షము మరియు భావనల వంటి మానసిక ప్రక్రియలు ఎలా అభివృద్ధి చెందుతాయో వివరిస్తుంది. ఆధునిక విద్యా వ్యవస్థలో ఉపాధ్యాయుడు కేవలం సమాచార ప్రదాతగా కాకుండా, విద్యార్థి తన జ్ఞానాన్ని తానే నిర్మించుకునేలా (Constructivism) ప్రోత్సహించే మార్గదర్శిగా ఉండాలి. జీన్ పియాజే ప్రతిపాదించిన సంజ్ఞానాత్మక వికాస దశలు మరియు గార్డనర్ బహుళ ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతం వంటి అంశాలను అవగాహన చేసుకోవడం ద్వారా బోధనా-అభ్యసన ప్రక్రియను మరింత సమర్థవంతంగా నిర్వహించవచ్చు.
1. ఆలోచన మరియు విచక్షణ (Thought and Discrimination/Reasoning)
నిర్వచనము (Definition): ఆలోచన (Thinking) అనేది ఒక అంతర్గత మానసిక ప్రక్రియ, ఇది ఎల్లప్పుడూ ఒక నిర్దిష్ట లక్ష్యం వైపు సాగుతుంది.
- ఎన్.ఎల్. మన్ (N.L. Munn): “స్మృతి చిహ్నాలు, భావనలు, ఊహారూపాల ద్వారా జరిగే అంతర్గత సమస్య పరిష్కారమే ఆలోచన.”
- మోహసిన్ (Mohsin): “సమస్య పరిష్కారం కోసం చేసే అవ్యక్త ప్రవర్తనే ఆలోచన.”
ఆలోచనా రకాలు (Types of Thinking):
- మూర్త ఆలోచన (Concrete/Perceptual Thinking): ఇంద్రియాలకు ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తున్న వస్తువుల గురించి ఆలోచించడం. (ఉదా: బొమ్మను చూసి దాని గురించి చెప్పడం).
- అమూర్త ఆలోచన (Abstract/Conceptual Thinking): కంటికి కనిపించని భావనలు, చిహ్నాలు మరియు ఉన్నత స్థాయి సూత్రాల గురించి ఆలోచించడం.
- సమైక్య ఆలోచన (Convergent Thinking): అందుబాటులో ఉన్న సమాచారంతో ఒకే ఒక ఖచ్చితమైన పరిష్కారాన్ని కనుగొనడం. ఇది ప్రజ్ఞకు (Intelligence) సంబంధించింది.
- విభిన్న ఆలోచన (Divergent Thinking): ఒకే సమస్యకు అనేక రకాల నూతన పరిష్కార మార్గాలను అన్వేషించడం. ఇది సృజనాత్మకతకు (Creativity) మూలం.
- ఊహాత్మక ఆలోచన (Imaginative Thinking): గత అనుభవాల ఆధారంగా భవిష్యత్తును లేదా నూతన విషయాలను కల్పించుకోవడం.
- సంసర్గ ఆలోచన (Associative Thinking): ఒక విషయం గురించి ఆలోచిస్తున్నప్పుడు దానికి సంబంధమున్న మరో విషయం స్మృతిలోకి రావడం (ఉదా: పెళ్లి అనగానే విందు గుర్తుకు రావడం).
- నిర్దేశిత మరియు అనిర్దేశిత ఆలోచనలు (Directed and Non-directed Thinking): ఒక నిర్దిష్ట లక్ష్య సాధన కోసం చేసే ఆలోచనలు నిర్దేశితమైనవి. పగటి కలలు, స్వేచ్ఛా కల్పనలు అనిర్దేశిత ఆలోచనలు (Autistic Thinking).
వివేచన/విచక్షణ (Reasoning): వివేచన అనేది తర్కబద్ధమైన ఉన్నత స్థాయి ఆలోచనా విధానం. ఇది రెండు రకాలు:
| ఆగమన వివేచన (Inductive Reasoning) | నిగమన వివేచన (Deductive Reasoning) |
| ప్రత్యేక అంశాల నుండి సాధారణ సూత్రాలను రూపొందించడం (Particular to General). | సాధారణ సూత్రాల నుండి ప్రత్యేక అంశాలను అర్థం చేసుకోవడం (General to Specific). |
| ఉదాహరణ: రాము ప్రతిరోజూ యోగా చేయడం వల్ల జ్ఞాపకశక్తి పెరిగింది. రాబర్ట్ మరియు రహీమ్ కూడా యోగా చేయడం వల్ల జ్ఞాపకశక్తిని పెంచుకున్నారు. కాబట్టి, యోగా చేస్తే జ్ఞాపకశక్తి పెరుగుతుందని నిర్ణయించడం. | ఉదాహరణ: ఉష్ణాన్ని గ్రహించినప్పుడు ఘన పదార్థాలు వ్యాకోచిస్తాయి (సాధారణ సూత్రం). బంగారం ఒక ఘన పదార్థం. కాబట్టి, బంగారాన్ని వేడి చేస్తే అది వ్యాకోచిస్తుంది. |
2. ఆలోచనా ప్రక్రియ మరియు అభ్యసనముల మధ్య సంబంధం (Relation between Thought Process and Learning)
ప్రత్యక్షము (Perception): జ్ఞానేంద్రియాల ద్వారా పొందిన సంవేదనలకు (Sensations) అర్థాన్ని జోడించడమే ప్రత్యక్షం. దీనిని క్రింది సూత్రంతో సూచించవచ్చు: Perceive (ప్రత్యక్షము) = Attend (అవధానం) + Think (ఆలోచన)
ప్రభావం చూపే కారకాలు (Influencing Factors):
- వ్యక్తిగత కారకాలు (Personal Factors): గత అనుభవాలు (Past Experiences), భాష (Language), అభిరుచి మరియు ప్రేరణ (Interest and Motivation), మరియు వైఖరులు (Attitudes).
- వస్తుగత కారకాలు (Objective Factors/Gestalt Laws): గెస్టాల్ట్ వాదుల ప్రకారం మెదడు విషయాలను విడివిడిగా కాకుండా ఒకే మొత్తంగా (Whole) గ్రహిస్తుంది. దీనినే ‘గెస్టాల్ట్ ప్రత్యక్షం’ అంటారు (ఉదా: సైకిల్ అనగానే ఒక యూనిట్ గా చూడటం, దాని విడిభాగాలను కాదు).
- సామీప్యత నియమం (Law of Proximity): దగ్గరగా ఉన్న వస్తువులను ఒక సమూహంగా గ్రహించడం.
- సారూప్యత నియమం (Law of Similarity): ఒకే రకమైన ఆకారం, రంగు ఉన్న వస్తువులను ఒక జట్టుగా చూడటం.
- అవిరళ నియమం (Law of Continuity): చుక్కలు లేదా గీతలు ఒక క్రమ పద్ధతిలో ఉంటే వాటిని ఒక నిరంతర రేఖగా గ్రహించడం.
- పూరణ నియమం (Law of Closure): అసంపూర్ణంగా ఉన్న చిత్రాలను మెదడు పూర్తి చేసి అర్థవంతంగా చూడటం.
అభ్యసనంలో పాత్ర (Role in Learning): అభ్యసనంలో ప్రతిమలు (Images) మరియు భావనలు (Concepts) పునాదులుగా పనిచేస్తాయి. ఇంద్రియాల ద్వారా పొందిన అనుభవాలు మెదడులో ప్రతిమలుగా నిలిచి, కాలక్రమేణా అవి స్పష్టమైన భావనలుగా అభివృద్ధి చెందుతాయి.
3. సంజ్ఞానము – అభ్యసనము (Cognition – Learning)
సంజ్ఞానము అర్థం (Meaning of Cognition): ‘Cognition’ అనే పదం లాటిన్ భాషలోని Cognitio అనే పదం నుండి వచ్చింది. దీని అర్థం ‘జ్ఞానము’ (Knowledge). ఆలోచన, అనుభవం మరియు జ్ఞానేంద్రియాల ద్వారా జ్ఞానాన్ని సంపాదించి, అవగాహన చేసుకునే మానసిక ప్రక్రియనే సంజ్ఞానము అంటారు.
మానసిక ప్రక్రియలు (Mental Processes): సంజ్ఞానము పరిధిలోకి ప్రత్యక్షము (Perception), ఆలోచన (Thinking), వివేచన (Reasoning), సమస్య పరిష్కారం, నిర్ణయాలు తీసుకోవడం మరియు స్మృతి వంటి చర్యలు వస్తాయి.
భావనల నిర్మాణం (Concept Formation): వస్తువులు లేదా సంఘటనల మధ్య ఉన్న సాధారణ లక్షణాలను గుర్తించి, వాటికి ఒక పేరు ఇవ్వడాన్ని ‘భావన’ (Concept) అంటారు. భావనలు ఏర్పడటంలో ఐదు దశలు ఉంటాయి (Source p. 102):
- పరిశీలన (Observation): వస్తువులను లేదా సన్నివేశాలను గమనించడం.
- పోలిక (Comparison): వాటి మధ్య గల పోలికలను, భేదాలను విశ్లేషించడం.
- అమూర్తీకరణ (Abstraction): సాధారణ లక్షణాలను వేరు చేయడం.
- సాధారణీకరణ (Generalization): అన్నింటికీ వర్తించే సూత్రాన్ని కనుగొనడం.
- నామకరణం (Naming): ఆ భావనకు ఒక పేరు పెట్టడం.
వర్గీకరణ:
- మూర్త భావనలు (Concrete Concepts): ప్రత్యక్షంగా చూడగలిగేవి. ఉదా: జంతువులు, పండ్లు, ఆకారం.
- అమూర్త భావనలు (Abstract Concepts): కేవలం లక్షణాల ఆధారంగా గ్రహించేవి. ఉదా: సంతోషం, ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం.
4. సంజ్ఞానాత్మక వికాసము (Cognitive Development – Piaget)
జీన్ పియాజే ప్రతిపాదించిన ఈ సిద్ధాంతం పిల్లలు జ్ఞానాన్ని ఎలా నిర్మించుకుంటారో వివరిస్తుంది.
కీలక భావనలు (Key Concepts):
- స్కీమాటా (Schema/Schemata – దృశ్యరూపకల్పన): వ్యక్తి మెదడులో ఉండే జ్ఞానాత్మక నిర్మాణాలు లేదా ప్రవర్తనా నమూనాలు.
- సామ్మీకరణం (Assimilation): కొత్త సమాచారాన్ని ఇప్పటికే ఉన్న స్కీమాల్లోకి చేర్చుకోవడం.
- అనుగుణ్యం (Accommodation): కొత్త సమాచారానికి అనుగుణంగా పాత స్కీమాలను మార్చుకోవడం.
- సమతుల్యత (Equilibration): సామ్మీకరణం మరియు అనుగుణ్యం మధ్య సమతుల్యతను సాధించడం.
ఉదాహరణ (Equilibration Cycle): ఒక విద్యార్థి మొదట ‘త్రిభుజం’ గురించి నేర్చుకుంటాడు. అది అతని స్కీమా (Schema). తర్వాత అతను త్రిభుజాల్లో రకాలను (సమబాహు, లంబకోణ) చూసినప్పుడు, మొదట వాటిని ‘త్రిభుజం’ గానే గుర్తిస్తాడు (Assimilation). అయితే వాటి మధ్య భేదాలను గమనించినప్పుడు అతని మానసిక స్థితిలో అస్థిరత ఏర్పడుతుంది. అప్పుడు అతను తన పాత స్కీమాను సవరించుకుని కొత్త స్కీమాను రూపొందించుకుంటాడు (Accommodation). దీని ద్వారా అతను తిరిగి మానసిక సమతుల్యతను (Equilibrium) పొందుతాడు.
వికాస దశలు (Stages of Development):
- ఇంద్రియ చాలక దశ (Sensory Motor Stage): (0-2 సం.) ఇంద్రియాల ద్వారా జ్ఞానాన్ని పొందుతారు. ఈ దశలో ‘వస్తు స్థిరత్వ భావన’ (Object Permanence) ఏర్పడుతుంది.
- పూర్వ ప్రచాలక దశ (Pre-operational Stage): (2-7 సం.) భాషా వికాసం వేగంగా జరుగుతుంది. ‘సర్వాత్మక వాదం’ (Animism – ప్రాణం లేని వాటికి ప్రాణం ఉందని భావించడం) మరియు ‘అహంకేంద్రీకృతం’ (Egocentrism – ప్రపంచాన్ని తన కోణంలోనే చూడటం) ప్రధాన లక్షణాలు.
5. సృజనాత్మకత మరియు ప్రజ్ఞ (Creativity and Intelligence)
సృజనాత్మకత ప్రక్రియ (Creativity Process): వాలాస్ (Wallas) సృజనాత్మక ఆలోచనలో నాలుగు దశలను పేర్కొన్నారు:
- సన్నద్ధత (Preparation): సమస్యకు కావలసిన సమాచారాన్ని సేకరించడం.
- గుప్తస్థితి (Incubation): సమస్యను పక్కన పెట్టి విరామం తీసుకోవడం (అంతర్గతంగా మెదడు విశ్లేషిస్తుంది).
- అంతర్దృష్టి (Illumination): అకస్మాత్తుగా మెరుపులా పరిష్కారం తట్టడం (Aha! moment).
- నిరూపణ (Verification): పరిష్కారాన్ని సరిచూసుకోవడం.
ప్రజ్ఞ (Intelligence): ప్రజ్ఞాలబ్ధిని (I.Q.) కొలిచే సూత్రం: I.Q. = (మానసిక వయస్సు (Mental Age) / శారీరక వయస్సు (Chronological Age - XÊØs¡ø£ ej·TdüT‡)) x 100
బహుళ ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతం (Multiple Intelligence): హోవార్డ్ గార్డనర్ 8 రకాల ప్రజ్ఞలను వివరించారు: భాషా (Linguistic), తార్కిక గణిత (Logical), స్థాన సంబంధ (Spatial), సంగీత (Musical), శారీరక కండర (Bodily-Kinesthetic), వ్యక్త్యంతర (Interpersonal), వ్యక్తి అంతర్గత (Intrapersonal), మరియు ప్రకృతి సంబంధ (Naturalistic) ప్రజ్ఞలు.
6. తరగతి గది అన్వయాలు (Classroom Applications)
బోధనా వ్యూహాలు (Teacher Strategies):
- మూర్త నుండి అమూర్తం: పాఠాలను బోధించేటప్పుడు మూర్తమైన బోధనోపకరణాలను (TLM) ఉపయోగిస్తూ అమూర్త భావనల వైపు విద్యార్థులను తీసుకెళ్లాలి.
- విభిన్న ఆలోచన: విద్యార్థులు ఒకే సమస్యకు అనేక పరిష్కార మార్గాలను అన్వేషించేలా ‘బ్రెయిన్ స్టార్మింగ్’ (Brain Storming) పద్ధతులను ప్రోత్సహించాలి.
- వైయక్తిక భేదాలు: తరగతిలో విద్యార్థుల సంజ్ఞానాత్మక స్థాయిలు మరియు ప్రజ్ఞా రకాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయని గుర్తించి బోధనను వైవిధ్యభరితంగా నిర్వహించాలి.
స్వబుద్ధి (Meta-cognition): “Knowing one’s own mind” అంటే తన సొంత ఆలోచనా ప్రక్రియపై అవగాహన కలిగి ఉండటం. దీని వల్ల విద్యార్థులు ‘మంచి పాఠకులు’ (Good Readers) అవుతారు.
- ప్రణాళిక (Planning): చదవబోయే పాఠం యొక్క శీర్షిక, ముఖచిత్రం, పరిచయం గమనించడం.
- పర్యవేక్షణ (Monitoring): చదువుతున్నప్పుడు అర్థం అవుతుందో లేదో తనను తాను ప్రశ్నించుకోవడం, సందేహాలను గుర్తించడం.
- మదింపు (Evaluating): పాఠం పూర్తయ్యాక ముఖ్యాంశాలను తన సొంత మాటల్లో వివరించుకోవడం (Summarizing in own words).
ముగింపు (Conclusion)
ఉపాధ్యాయులు విద్యార్థుల సంజ్ఞానాత్మక ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా అర్థవంతమైన అభ్యసనాన్ని పెంపొందించవచ్చు. కేవలం బట్టీ పద్ధతులకు పరిమితం కాకుండా, విద్యార్థుల్లో విమర్శనాత్మక ఆలోచనను, సమస్య పరిష్కార సామర్థ్యాన్ని మరియు సృజనాత్మకతను పెంపొందించడమే విద్య యొక్క అసలైన పరమార్థం. దీనివల్ల విద్యార్థి నిత్యజీవితంలో ఎదురయ్యే సవాళ్లను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కోగలడు.
Practice Time:
Related Links: