ప్రవర్తనావాదం (Behaviourism): పునాది భావనలు మరియు విద్యా అన్వయాలు – సమగ్ర అధ్యయన నివేదిక
1. పరిచయం (Introduction to Behaviourism)
20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో ప్రవర్తనావాదం ఒక విప్లవాత్మక దృక్పథంగా ఆవిర్భవించింది. జె.బి. వాట్సన్ (John B. Watson) ఈ వాదానికి పునాది వేస్తూ, మనస్తత్వశాస్త్రం అనేది కేవలం పరిశీలించదగిన మరియు కొలవదగిన బాహ్య ప్రవర్తనను మాత్రమే అధ్యయనం చేయాలని ప్రతిపాదించారు.
ప్రవర్తనావాదం యొక్క ప్రాథమిక లక్షణాలు:
- అంతర్నిరీక్షణ తిరస్కరణ (Rejection of Introspection): ప్రవర్తనావాదం వ్యక్తి యొక్క అంతర్గత మానసిక ప్రక్రియలను లేదా ఆత్మాశ్రయమైన అంతర్నిరీక్షణను శాస్త్రీయ అధ్యయన పరిధి నుండి మినహాయిస్తుంది.
- పర్యావరణ నిర్ణయాత్మకత: ప్రవర్తన అనేది పర్యావరణ ఉద్దీపనల వల్ల కలిగే ఒక నిష్పాక్షికమైన మరియు కార్యాచరణాత్మక ఫలితం.
- పరిశీలించదగిన అభ్యసనం: అభ్యసనాన్ని ఒక వ్యక్తి ప్రవర్తనలో వచ్చే కొలవదగిన మార్పుగా పరిగణిస్తారు, ఇక్కడ అంతర్గత ఆలోచనల కంటే బాహ్య చర్యలకే ప్రాముఖ్యత ఉంటుంది.
2. పునాది భావనలు: ఉద్దీపన – ప్రతిస్పందన (Core Concepts: S-R Framework)
ప్రవర్తనావాద సిద్ధాంతాల ప్రకారం, అభ్యసనం అనేది సంబంధవాదం (Connectionism) పై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇది పర్యావరణ ఉద్దీపనలకు మరియు వ్యక్తి చూపే ప్రతిస్పందనలకు మధ్య ఏర్పడే బలమైన అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది.
నిర్వచనం: ఉద్దీపన-ప్రతిస్పందన (Stimulus-Response) ఫ్రేమ్వర్క్ అనేది బాహ్య పర్యావరణ ప్రేరకానికి (Stimulus) మరియు కొలవదగిన శారీరక చర్యకు (Response) మధ్య ఏర్పడే ఒక క్రియాత్మక బంధం (S-R Bond). ఈ అనుబంధం పునరావృతం కావడం ద్వారా అభ్యాసకుడిలో ఒక అర్ధ-శాశ్వత ప్రవర్తనా మార్గంగా (Semi-permanent behavioral pathway) రూపాంతరం చెందుతుంది.
3. ప్రధాన సిద్ధాంతకర్తలు మరియు ప్రయోగాలు (Key Theorists and Experiments)
3.1 ఇవాన్ పావ్లోవ్ – శాస్త్రీయ నిబంధనం (Classical Conditioning)
ఇవాన్ పావ్లోవ్ అభ్యసనంలో ‘ఉద్దీపన ప్రతిక్షేపణ’ (Stimulus Substitution) ప్రక్రియను వివరించారు. ఇందులో ఒక తటస్థ ఉద్దీపనను (Neutral Stimulus) సహజ ఉద్దీపనతో (Unconditioned Stimulus) పదేపదే జత చేయడం ద్వారా, ఆ తటస్థ ఉద్దీపన సహజ ఉద్దీపన యొక్క లక్షణాలను సంతరించుకుంటుంది. తద్వారా అభ్యాసకుడు సహజ సిద్ధమైన ప్రతిస్పందనను నిబంధిత ఉద్దీపనకే ప్రదర్శించడం నేర్చుకుంటాడు. ఇది ప్రధానంగా అసోసియేటివ్ అభ్యసనం (Associative Learning) ద్వారా జరుగుతుంది.
3.2 బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ – కార్యసాధక నిబంధనం (Operant Conditioning)
బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ ‘ప్రవర్తనను మలచడం’ (Shaping Behavior) అనే అంశంపై దృష్టి సారించారు. దీని ప్రకారం, ఒక చర్య తర్వాత లభించే ఫలితం ఆ ప్రవర్తన పునరావృతమయ్యే అవకాశాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
- పునర్బలనం (Reinforcement): సానుకూల (Positive) లేదా ప్రతికూల (Negative) పునర్బలనాల ద్వారా ఆశించిన ప్రవర్తనను బలపరచవచ్చు.
- శిక్ష (Punishment): అనవసరమైన ప్రవర్తనను తగ్గించడానికి శిక్షను ఉపయోగిస్తారు. స్కిన్నర్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, పునర్బలనాల షెడ్యూల్స్ ద్వారా ప్రవర్తనను శాస్త్రీయంగా మార్చవచ్చు.
3.3 ఎడ్వర్డ్ థార్న్డైక్ – యత్నదోష సిద్ధాంతం (Trial and Error Theory)
థార్న్డైక్ అభ్యసనం అనేది ప్రయత్నాలు మరియు తప్పుల ద్వారా ఏర్పడే S-R బంధాల ఫలితమని పేర్కొన్నారు. ఆయన ప్రతిపాదించిన అభ్యసన నియమాలు క్రింద వివరించబడ్డాయి:
| నియమం పేరు | వివరణ |
| సమాయత్తత నియమం(Law of Readiness) | అభ్యాసకుడు నేర్చుకోవడానికి శారీరకంగా మరియు మానసిక సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే అభ్యసనం ప్రభావవంతంగా ఉంటుంది. |
| అభ్యాస నియమం(Law of Exercise) | ఒక కృత్యాన్ని పదేపదే సాధన చేయడం (Drill) వల్ల ఉద్దీపన-ప్రతిస్పందన మధ్య బంధం మరింత దృఢంగా మారుతుంది. |
| ఫలిత నియమం (Law of Effect) | ఒక ప్రతిస్పందనకు సంతృప్తికరమైన ఫలితం లభించినప్పుడు S-R బంధం బలోపేతం(Strengthening) అవుతుంది; అసంతృప్తికర ఫలితం ఆ బంధాన్ని బలహీనపరుస్తుంది. |
4. విద్యా మరియు తరగతి గది అన్వయాలు (Pedagogical and Classroom Applications)
ప్రవర్తనావాదం తరగతి గది బోధనను కేవలం జ్ఞాన బదిలీగా కాకుండా, ప్రవర్తనా మార్పు ప్రక్రియగా మార్చింది.
ఉపాధ్యాయులకు ఉపయోగపడే బోధనా సూత్రాలు:
- కార్యక్రమయుత బోధన (Programmed Instruction): పాఠ్యాంశాలను ‘చిన్న చిన్న సోపానాలు’ (Small steps) గా విభజించి, విద్యార్థి ప్రతి అడుగులోనూ తక్షణ ప్రతిస్పందన మరియు పునర్బలనం పొందేలా బోధనను రూపొందించడం.
- డ్రిల్ మరియు ప్రాక్టీస్ (Drill & Practice): థార్న్డైక్ ‘అభ్యాస నియమం’ ఆధారంగా, విద్యార్థులలో నైపుణ్యాల స్థిరీకరణ కోసం పదేపదే సాధన చేయించడం.
- ప్రవర్తనా మార్పు మరియు టోకెన్ ఎకానమీ (Token Economy): ఆశించిన ప్రవర్తనను ప్రోత్సహించడానికి విద్యార్థులకు టోకెన్లు లేదా బహుమతులు ఇవ్వడం ద్వారా వారి ప్రవర్తనను క్రమబద్ధీకరించడం.
- ప్రవర్తనా లక్ష్యాలు (Behavioral Objectives): అభ్యసన ముగింపులో విద్యార్థి ప్రదర్శించాల్సిన కొలవదగిన ఫలితాలను ముందుగానే నిర్ణయించడం.
5. ప్రవర్తనావాదం – ప్రయోజనాలు మరియు పరిమితులు (Advantages and Limitations)
ప్రవర్తనావాదం అభ్యసన ప్రక్రియలో వస్తునిష్టత (Objectivity) మరియు అంచనా వేయదగిన (Predictability) ఫలితాలను ప్రవేశపెట్టింది. ఇది ప్రాథమిక నైపుణ్యాల సముపార్జనలో మరియు ప్రవర్తనా సవరణలో అత్యంత ప్రభావవంతమైనది. అయితే, ఈ వాదం అభ్యాసకుడిని ఒక “ఆలోచించే ప్రాణి”గా (Thinking Animal) పరిగణించకుండా, కేవలం బాహ్య ఉద్దీపనలకు స్పందించే యంత్రంగా చూస్తుందని విమర్శలు ఉన్నాయి.
ముగింపుగా చెప్పాలంటే, ప్రవర్తనావాదం ఉన్నత స్థాయి సంజ్ఞానాత్మకతను (Higher-order Cognition) కొంతవరకు విస్మరించినప్పటికీ, స్పష్టమైన అభ్యసన ఫలితాలను సాధించడంలో మరియు శాస్త్రీయ బోధనా రూపకల్పనలో నేటికీ అత్యంత కీలకమైన పునాదిగా నిలుస్తోంది.
Practice Time: