మూర్తిమత్వాన్ని ప్రభావితం చేసే ప్రధాన కారకాలు: శారీరక మరియు సామాజిక-సాంస్కృతిక అంశాలు
Factors influencing personality, Physical and Socio-cultural factors:
మూర్తిమత్వ వికాసం అనేది అనువంశికంగా లభించే శారీరక లక్షణాలు, భౌతిక పరిసరాలు మరియు సమాజంలో పొందే అనుభవాల ఉమ్మడి ఫలితంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. వ్యక్తి మూర్తిమత్వాన్ని వికసింపజేసే ప్రధాన కారకాలను రెండు ముఖ్యమైన వర్గాలుగా విభజించవచ్చు:
- శారీరక కారకాలు (Physical / Biological Factors)
- సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక కారకాలు (Socio-cultural Factors)
1. శారీరక కారకాలు (Physical / Biological Factors)
వ్యక్తి యొక్క శారీరక ఆకృతికి మరియు మూర్తిమత్వ ప్రవృత్తులకు సంబంధం ఉందని హిప్పోక్రటీస్, క్రెష్మర్, షెల్డన్, యూంగ్, స్ప్రాంగర్ వంటి రూప ఉపగమ సిద్ధాంతకర్తలు పేర్కొన్నారు. మానవ శరీరంలోని విభిన్న వ్యవస్థల పనితీరు మరియు వాటి మధ్య ఉండే సమన్వయం మూర్తిమత్వంపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతాయి.
అ) నాడీ వ్యవస్థ (Nervous System)
నాడీ వ్యవస్థ ప్రధానంగా మూడు భాగాలుగా విభజించబడింది:
- కేంద్రీయ నాడీ వ్యవస్థ (Central Nervous System): ఇది మెదడు మరియు వెన్నుపాములను కలిగి ఉంటుంది.
- మస్తిష్కం (Cerebrum): ఇది ముందు మెదడు భాగం, ఇది సమాచారాన్ని గ్రహించి విశ్లేషిస్తుంది. పిల్లల ఆలోచనా శక్తి, వివేచనా శక్తి, ధారణ శక్తి, తెలివితేటలు మరియు అనుభూతులు మస్తిష్కంపైనే ఆధారపడి ఉంటాయి.
- ద్వారగోర్ధం మరియు హైపోథాలమస్ (Diencephalon & Hypothalamus): ద్వారగోర్ధంలో కోపం, బాధ, ఆనందం, దుఃఖం వంటి ఉద్వేగాలను నియంత్రించే కేంద్రాలు ఉంటాయి. హైపోథాలమస్ కోపాన్ని మరియు ఆకలిని నియంత్రిస్తుంది.
- మధ్య మెదడు (Midbrain): ఇది కండరాల వ్యవస్థను నియంత్రిస్తూ వ్యక్తి చాలక కౌశలాలకు (Motor skills) మూలంగా నిలుస్తుంది.
- వెనుక మెదడు (Hindbrain): ఇందులో ఉండే అనుమిస్తిష్కం (Cerebellum) శరీరాన్ని సమతాస్థితిలో ఉంచుతుంది. మజ్జాముఖం (Brain Stem) శ్వాసక్రియ, హృదయ స్పందన, రక్తపీడనం, లాలాజల స్రావం మరియు జీర్ణక్రియ వంటి అసంకల్పిత చర్యలను నియంత్రిస్తుంది.
- పరిధీయ నాడీ వ్యవస్థ (Peripheral Nervous System): మెదడు మరియు వెన్నుపాము నుండి ఉద్భవించే 43 జతల నాడులను (12 జతల కపాల నాడులు, 31 జతల వెన్ను నాడులు) పరిధీయ నాడీ వ్యవస్థ అంటారు. పిల్లల దృశ్య/శ్రవణ విచక్షణ వేగం, ప్రతిచర్యా వేగం మరియు కండరాల బలం ఈ నాడుల పనితీరుపై ఆధారపడతాయి.
- స్వయం చోదిత నాడీ వ్యవస్థ (Autonomous Nervous System): ఇది అపాయకరమైన లేదా బాధాకరమైన పరిస్థితుల నుండి కాపాడే అసంకల్పిత ప్రతీకార చర్యలను నియంత్రిస్తుంది. ఇందులో ఉండే సహానుభూత (సహానువర్తి) నాడీ వ్యవస్థ నిబంధన రహిత (సహజ) మరియు నిబంధన సహిత (అభ్యసించిన) ప్రతిచర్యలను జరుపుతుంది.
ఆ) అంతఃస్రావక గ్రంథుల వ్యవస్థ (Endocrine System)
వినాళ గ్రంథులు విడుదల చేసే హార్మోన్లు రక్తంలోకి నేరుగా చేరి శరీర జీవక్రియలను, ప్రవర్తనను నియంత్రిస్తాయి:
- పీయూష గ్రంథి (Pituitary Gland): మెదడులో బఠానీ గింజ పరిమాణంలో ఉండే ఈ గ్రంథిని ‘ప్రధాన గ్రంథి’ (Master Gland) అంటారు. ఇది శ్రవించే పెరుగుదల హార్మోన్ (Growth Hormone) లోపిస్తే మరుగుజ్జుతనం (Dwarfism), ఎక్కువైతే అతిదీర్ఘకాయత (Gigantism) కలుగుతాయి.
- అవటు గ్రంథి (Thyroid Gland): గొంతు వద్ద ఉండే ఈ గ్రంథి థైరాక్సిన్ హార్మోన్ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, దీని తయారీకి అయోడిన్ అవసరం. బాల్యంలో థైరాక్సిన్ లోపిస్తే క్రెటినిజం (Cretinism) అనే స్థితి ఏర్పడి మందబుద్ధితనం, శరీర వికాస లోపం కలుగుతాయి; వయోజన దశలో లోపిస్తే మిక్సోడీమా (Myxedema) ఏర్పడుతుంది.
- పారథైరాయిడ్ గ్రంథి (Parathyroid Gland): ఇది పారథార్మోన్ను శ్రవిస్తుంది; ఇది లోపిస్తే ఎముకల గట్టిదనం తగ్గడం, ఎక్కువైతే కండరాలు తీవ్ర సంకోచానికి గురయ్యే టిటానీ (Tetany) స్థితి కలుగుతుంది.
- అధివృక్క గ్రంథి (Adrenal Gland): మూత్రపిండాలపై టోపీలా ఉండే ఈ గ్రంథి అడ్రినలిన్ను విడుదల చేస్తుంది. దీనిని ‘Fight or Flight’ హార్మోన్ అని పిలుస్తారు మరియు ఇది వ్యక్తి ఉద్వేగాలను, ద్వితీయ లైంగిక లక్షణాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.
- జననాంగ గ్రంథులు (Gonads): పురుషులలోని ముష్కాలు టెస్టోస్టెరాన్ను, స్త్రీలలోని స్త్రీ బీజకోశాలు ఈస్ట్రోజెన్, ప్రొజెస్టిరాన్లను శ్రవిస్తాయి. ఇవి లైంగిక అవయవాల వికాసానికి మరియు ఆయా లింగ సంబంధిత ప్రవర్తనా లక్షణాలకు దోహదం చేస్తాయి.
- క్లోమం (Pancreas): ఇది లాంగర్ హాన్స్ పుటికల ద్వారా ఇన్సులిన్ను విడుదల చేసి రక్తంలోని గ్లూకోజ్ స్థాయిలను నియంత్రిస్తుంది.
2. సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక కారకాలు (Socio-Cultural Factors)
మూర్తిమత్వ వికాసంలో సామాజిక, సాంస్కృతిక కారకాలను రెండు దశలుగా వర్గీకరించవచ్చు:
అ) జననపూర్వ కారకాలు (Prenatal Factors)
తల్లి గర్భం దాల్చినప్పటి నుండి శిశువు జన్మించే వరకు ఉండే 9 నెలల కాలాన్ని జననపూర్వ పరిసరం అంటారు.
- తల్లి ఆహార అలవాట్లు: తల్లి పౌష్టికాహారం తీసుకోవడం వల్ల శిశువు సరైన బరువు, పొడవు మరియు ఆరోగ్యకరమైన అవయవ వికాసంతో జన్మిస్తుంది.
- తల్లి శారీరక, మానసిక ఆరోగ్యం: తల్లికి ఉద్వేగ స్థిరత్వం ఉండటం, ఆందోళన కాకుండా ప్రశాంతంగా ఉండటం పుట్టబోయే బిడ్డ ఆరోగ్యానికి, మూర్తిమత్వానికి ఎంతో అవసరం.
- తల్లిదండ్రుల వైఖరి: దంపతులు బిడ్డను మనస్ఫూర్తిగా కోరుకున్నారా లేదా, ఆడ లేదా మగ బిడ్డ పట్ల ఎలాంటి ప్రాధాన్యత చూపారు అనే విషయాలు పుట్టిన తర్వాత బిడ్డ పెంపకాన్ని మరియు వారి మూర్తిమత్వాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.
ఆ) జననాంతర కారకాలు (Postnatal Factors)
శిశువు పుట్టిన తర్వాత వారి చుట్టూ ఉండే పరిసరాలు మూర్తిమత్వాన్ని తీర్చిదిద్దుతాయి.
- కుటుంబం (Family):
- తల్లిపాలు పట్టే విధానం మరియు మలమూత్ర విసర్జన శిక్షణ పిల్లలలో సమయపాలన మరియు భద్రతా భావాన్ని పెంపొందిస్తాయి.
- తల్లిదండ్రుల పెంపక శైలి (Parenting Style) పిల్లల ప్రవర్తనను నిర్దేశిస్తుంది; తిరస్కరణకు గురైన పిల్లలు భయస్థులుగా, అతిగారాబం పొందిన పిల్లలు ఉపసంహరణ ధోరణితో, ప్రజాస్వామిక వాతావరణంలో పెరిగిన పిల్లలు ఆత్మవిశ్వాసంతో, మంచి సర్దుబాటుతో ఉంటారు.
- ఉమ్మడి కుటుంబాలలో పెరుగుదల సహజీవనం, త్యాగం, ప్రేమను నేర్పితే; వ్యష్టి కుటుంబాలలో స్వేచ్ఛ మరియు ఆత్మవిశ్వాసం పెరుగుతాయి.
- పిల్లల జన్మక్రమం (Child birth order) వారి ప్రవర్తనను ప్రభావితం చేస్తుంది; జేష్టులు (పెద్ద పిల్లలు) ఆందోళన చెందడం, కనిష్టులు తమ వ్యక్తిత్వాన్ని నిరూపించుకోవడానికి ప్రయత్నించడం లాంటి లక్షణాలు కలిగి ఉంటారు.
- ఇంట్లో మాట్లాడే భాష మరియు కుటుంబ సామాజిక-ఆర్థిక స్థాయి పిల్లల ఆత్మవిశ్వాసాన్ని, సామాజికీకరణను ప్రభావితం చేస్తాయి.
- ఇరుగు-పొరుగు మరియు సమవయస్కులు (Neighborhood & Peers):
- 2 నుండి 5 సంవత్సరాల వయస్సులో ఇరుగుపొరుగు పిల్లలతో ఆడుకోవడం వల్ల పిల్లలలో సామాజికీకరణ, నాయకత్వ లక్షణాలు, సహకార భావం పెరుగుతాయి.
- కౌమార దశలో సమవయస్కుల (స్నేహితుల) ప్రభావం వల్ల ఆహారపు అలవాట్లు, దుస్తులు, ప్రవర్తనా శైలి మరియు విలువలు రూపుదిద్దుకుంటాయి.
- పాఠశాల (School): పాఠశాల వాతావరణం ప్రజాస్వామికంగా ఉన్నప్పుడు విద్యార్థి సమైక్య మూర్తిమత్వాన్ని పెంపొందించుకుంటాడు; నిరంకుశ లేదా దండనాపూరిత వాతావరణం విద్యార్థులలో భయాన్ని మరియు ప్రతికూల ఆలోచనలను పెంచుతుంది.
- ప్రసార మాధ్యమాలు (Mass Media): టీవీ, రేడియో, సినిమాలు, పత్రికలు, ఇంటర్నెట్ మరియు స్మార్ట్ఫోన్లు నేటి కాలంలో పిల్లల ఆలోచనా విధానం, దుస్తులు, భాష, మరియు జీవనశైలిని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేస్తున్నాయి. ప్రసార మాధ్యమాలను సద్వినియోగం చేసుకుంటే జ్ఞానం పెరుగుతుంది, దుర్వినియోగం చేస్తే చెడు వ్యసనాలకు దారితీస్తుంది.
- సమాజం మరియు సంస్కృతి (Society & Culture): స్థానిక ఆచార వ్యవహారాలు, మతాలు, రాజకీయ సిద్ధాంతాలు, సామాజిక సేవా సంస్థలు, మరియు కవుల రచనలు కూడా ఒక వ్యక్తి యొక్క ఆలోచనలను, ప్రవర్తనా నియమాలను ప్రభావితం చేస్తాయి.
ముగింపు
సారాంశంలో, వ్యక్తి యొక్క మూర్తిమత్వం అనేది కేవలం జైవిక శారీరక నిర్మాణాల పైనే కాకుండా, జన్మించిన నాటి నుండి లభించే సామాజిక, సాంస్కృతిక అనుభవాల పై ఆధారపడి ఉంటుంది. శారీరక అంతర్గత వ్యవస్థలు మరియు బాహ్య సామాజిక శక్తులు సమన్వయంతో పనిచేసినప్పుడే సమాజం ఆశించే విధంగా సమగ్ర మూర్తిమత్వం (Integrated Personality) వికసిస్తుంది.
Practice Time:
Related Pages: