అభ్యసనం: అర్థం, స్వభావం, రకాలు మరియు అభ్యసన వక్రరేఖలు
1. అభ్యసనం – అర్థం మరియు నిర్వచనాలు (Meaning and Definitions of Learning)
మానవ ప్రవర్తనలో వచ్చే మార్పులను అర్థం చేసుకోవడంలో అభ్యసనం (Learning) అత్యంత కీలకమైన భావన.
- హిల్గార్డ్ మరియు హంటర్ (Hilgard & Hunter): అనుభవం మరియు శిక్షణ కారణంగా ప్రవర్తనలో వచ్చే మార్పు ప్రక్రియనే అభ్యసనం అంటారు.
- డ్రెవర్ (Drever): నిబంధనం (Conditioning) ని నిర్వచిస్తూ — ఒక ఉద్దీపన లేదా పరిస్థితికి సహజంగా వచ్చే ప్రతిస్పందన కాకుండా వేరొక ఉద్దీపనకు ప్రతిస్పందన రాబట్టే ప్రక్రియగా పేర్కొన్నారు.
- అభ్యసనం అనేది కేవలం సమాచారాన్ని సేకరించడం మాత్రమే కాక, వ్యక్తి యొక్క భావోద్వేగ అభివృద్ధి (Emotional Development), సామాజిక ప్రవర్తన (Social Behaviour), మరియు మూర్తిమత్వ వికాసం (Personality) తో ముడిపడి ఉంటుంది.
2. అభ్యసన స్వభావం మరియు ప్రభావితం చేసే కారకాలు (Nature of Learning & Influencing Factors)
అభ్యసనం నిరంతరం సాగే ఒక సంక్లిష్ట ప్రక్రియ. విద్యార్థి అభ్యసన స్వభావాన్ని మరియు వేగాన్ని అనేక అంశాలు ప్రభావితం చేస్తాయి:
- కుటుంబ కారకాలు (Family Factors): కుటుంబ వ్యవస్థాపన లేదా విచ్ఛిన్నం (Family disorganisation), తల్లిదండ్రుల ఆకాంక్షలు (Parental Aspirations), మరియు పుట్టిన వరుస (Birth order) పిల్లల అభ్యసనాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.
- పాఠశాల కారకాలు (School Factors): బోధనా పద్ధతులు, ప్రసార మాధ్యమాలు (Mass media, Multi-media) మరియు పాఠశాల వాతావరణం.
- అభ్యాసకుడి కారకాలు (Factors related to Learner): అభ్యాసకుడి మానసిక పరిపక్వత, వైఖరులు మరియు సామర్థ్యాలు.
- ప్రేరణ (Motivation): అభ్యసనంలో ప్రేరణ అత్యంత కీలకమైనది. ఇందులో అంతర్గత ప్రేరణ (Intrinsic Motivation), బాహ్య ప్రేరణ (Extrinsic Motivation), మరియు సాధన ప్రేరణ (Achievement Motivation) అభ్యసన వేగాన్ని నిర్దేశిస్తాయి.
- బోధనా పద్ధతులు (Factors related to method): ఉపాధ్యాయులు ఉపయోగించే అభ్యసన పద్ధతులు మరియు వ్యూహాలు.
3. అభ్యసన రకాలు / సిద్ధాంతాలు (Types / Theories of Learning)
అభ్యసనం ఏ విధంగా జరుగుతుందో వివరించడానికి వివిధ మానసిక శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని ప్రాథమిక సిద్ధాంతాలను/రకాలను ప్రతిపాదించారు:
అ) శాస్త్రీయ నిబంధన సిద్ధాంతం (Classical Conditioning):
- దీనిని రష్యన్ శాస్త్రవేత్త ఇవాన్ పావ్లోవ్ (Ivan Pavlov) కుక్కపై చేసిన ప్రయోగాల ద్వారా ప్రతిపాదించారు. దీనిని ‘Type S’ నిబంధనం అని కూడా అంటారు.
- ఇందులో నిర్నిబంధిత ఉద్దీపన (UCS – ఆహారం) కు సహజంగా వచ్చే నిర్నిబంధిత ప్రతిస్పందన (UCR – లాలాజలం) ఆధారంగా, నిబంధిత ఉద్దీపన (CS – గంట శబ్దం) ఇచ్చి నిబంధిత ప్రతిస్పందన (CR) సాధిస్తారు.
- ఇందులో పునర్బలన నియమం (Law of Reinforcement), విలుప్తీకరణ (Extinction), అప్రయత్న స్వాస్థ్యం (Spontaneous recovery), సామాన్యీకరణ (Generalization), విచక్షణ (Discrimination), మరియు ఉన్నత క్రమ నిబంధనం (Higher order conditioning) ప్రధాన భావనలు.
ఆ) కార్యసాధక నిబంధన సిద్ధాంతం (Operant Conditioning):
- దీనిని బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ (B.F. Skinner) ప్రతిపాదించారు. దీనిని ‘Type R’ నిబంధనం లేదా పరికరాత్మక అభ్యసనం (Instrumental Learning) అని పిలుస్తారు.
- ఇందులో ప్రతిస్పందనకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చి, పునర్బలకాల (Reinforcers) ద్వారా అభ్యసనాన్ని బలోపేతం చేస్తారు. క్లిష్టమైన విషయాలను చిన్న చిన్న భాగాల (Frames) రూపంలో నేర్పించే కార్యక్రమయుత అభ్యసనం (Programmed learning) దీని ఆధారంగానే రూపొందింది.
ఇ) యత్న దోష అభ్యసన సిద్ధాంతం (Trial and Error Learning):
- దీనిని ఇ.ఎల్. థార్న్డైక్ (E.L. Thorndike) పిల్లిపై చేసిన ప్రయోగాల ఆధారంగా ప్రతిపాదించారు. దీనిని సంసర్గవాదం (Connectionism) అని కూడా అంటారు.
- ఈ సిద్ధాంతంలో మూడు ముఖ్య నియమాలు ఉన్నాయి: సన్నద్ధతా నియమం (Law of Readiness), అభ్యాస నియమం (Law of frequency), మరియు ఫలిత నియమం (Law of effect).
ఈ) అంతర్దృష్టి అభ్యసన సిద్ధాంతం (Insightful Learning):
- గెస్టాల్ట్ (Gestaltism) వాది అయిన కోహ్లర్ (Kohler) ‘సుల్తాన్’ అనే చింపాంజీపై చేసిన ప్రయోగాల ఆధారంగా దీనిని వివరించారు.
- సమస్యను విడివిడిగా కాకుండా సమగ్రంగా (Organized whole / Configuration) చూసి, అకస్మాత్తుగా (Like a flash) సమస్య పరిష్కారాన్ని కనుగొనడమే అంతర్దృష్టి అభ్యసనం.
ఉ) పరిశీలనా అభ్యసనం (Learning through Observation / Modeling):
- ఆల్బర్ట్ బండూరా ప్రతిపాదించిన ఈ పద్ధతిలో ఇతరుల ప్రవర్తనను పరిశీలించి, అనుకరించడం ద్వారా అభ్యసనం జరుగుతుంది.
- దీనిలో నాలుగు సోపానాలు ఉంటాయి: అవధానం (Attention), ధారణ (Retention), పునరుత్పత్తి (Performance), మరియు పునర్బలనం (Reinforcement).
ఊ) ఆవిష్కరణ అభ్యసనం (Discovery Learning):
- జెరోమ్ బ్రూనర్ (Jerome Bruner) ప్రతిపాదించిన బోధనా సిద్ధాంతంలో విద్యార్థి స్వయంగా విషయాలను ఆవిష్కరించుకుంటూ జ్ఞానాన్ని నిర్మించుకుంటాడు.
4. అభ్యసన వక్రరేఖలు (Learning Curves)
కాలానికి (సమయానికి) మరియు అభ్యసన ప్రగతికి (నిష్పాదన సామర్థ్యానికి) మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని రేఖాచిత్రం (గ్రాఫ్) రూపంలో వ్యక్తపరిచే రేఖలను అభ్యసన వక్రరేఖలు అంటారు. ఇందులో X-అక్షంపై కాలాన్ని (Time), Y-అక్షంపై నిష్పాదన సామర్థ్యాన్ని / సరైన ప్రతిస్పందనలను (Performance Efficiency / Correct Responses) సూచిస్తారు.
అభ్యసన వక్రరేఖల రకాలు:
- ధనాత్మక త్వరణ వక్రరేఖ (Positively Accelerated Curve): అభ్యసన ప్రారంభంలో ప్రగతి మందకొడిగా ఉండి, కాలం గడిచేకొద్దీ వేగం పుంజుకునే రేఖ.
- రుణాత్మక త్వరణ వక్రరేఖ (Negatively Accelerated Curve): ప్రారంభంలో అభ్యసన వేగం ఎక్కువగా ఉండి, తర్వాత క్రమంగా తగ్గే రేఖ.
- S-ఆకారపు వక్రరేఖ (S-shaped Curve): ప్రారంభంలో నెమ్మదిగా, మధ్యలో వేగంగా, చివరలో మళ్లీ స్థిరపడే సమగ్ర అభ్యసన రేఖ.
సాధారణ అభ్యసన వక్రరేఖలోని ప్రధాన దశలు (Stages in a Typical Learning Curve):
- ప్రారంభ స్ఫూర్తి (Initial Spurt): అభ్యసనం ప్రారంభంలో విద్యార్థి చూపే అధిక ఆసక్తి, ఉత్సాహం వల్ల ప్రగతి వేగంగా ఉండే దశ.
- చంచల దశ (Stage of Fluctuation): అభ్యసన ప్రగతిలో హెచ్చుతగ్గులు కనిపిస్తూ అస్థిరంగా ఉండే దశ.
- పీఠభూమి దశ (Plateau Stage): అభ్యసనంలో ఎంత ప్రయత్నించినా ఎటువంటి ప్రగతి కనిపించకుండా, అభివృద్ధి స్థంభించిపోయినట్లుండే సమతల దశ.
Practice Time:
Related Pages: