అభ్యసన బదిలీ, స్మృతి మరియు విస్మృతి: సమగ్ర వ్యాసం
(Transfer of Learning, Memory, and Forgetting)
1. అభ్యసన బదిలీ – అర్థం మరియు రకాలు (Transfer of Learning – Meaning & Types)
ఒక పరిస్థితిలో పొందిన జ్ఞానం, నైపుణ్యాలు, అలవాట్లు లేదా వైఖరులు మరొక నూతన పరిస్థితిపై ప్రభావం చూపడాన్నే అభ్యసన బదిలీ (Transfer of Learning) అంటారు. గారెట్ (Garrett) అభిప్రాయం ప్రకారం, ఒక రంగంలో ఆర్జించిన జ్ఞానం లేదా నైపుణ్యం వేరొక రంగంలో ఉపయోగపడటాన్ని లేదా ఆటంకపడటాన్ని బదిలీగా పేర్కొనవచ్చు.
అభ్యసన బదిలీ ప్రధానంగా నాలుగు రకాలు:
- అనుకూల బదిలీ (Positive Transfer): ఒక అంశంలో పొందిన శిక్షణ లేదా జ్ఞానం వేరొక నూతన అంశాన్ని సులభంగా నేర్చుకోవడానికి తోడ్పడితే దానిని అనుకూల బదిలీ అంటారు. (ఉదాహరణకు: సైకిల్ తొక్కడం తెలిసిన వ్యక్తికి బైక్ నడపడం సులువవడం).
- ప్రతికూల బదిలీ (Negative Transfer): ఒక విషయంలో పొందిన నైపుణ్యం లేదా శిక్షణ మరొక విషయాన్ని నేర్చుకోవడానికి ఆటంకం లేదా అడ్డంకిగా మారితే దానిని ప్రతికూల బదిలీ అంటారు. (ఉదాహరణకు: ఇంగ్లీష్ టైపింగ్ నేర్చుకున్న వ్యక్తి తెలుగు టైపింగ్ నేర్చుకునేటప్పుడు కీబోర్డ్ అమరికల వ్యత్యాసం వల్ల ఇబ్బంది పడటం).
- శూన్య బదిలీ (Zero Transfer): ఒక విషయంలో పొందిన జ్ఞానం లేదా అనుభవం మరొక కొత్త విషయాన్ని నేర్చుకోవడంపై ఎలాంటి సానుకూల లేదా ప్రతికూల ప్రభావాన్ని చూపకపోతే దానిని శూన్య బదిలీ అంటారు. (ఉదాహరణకు: ఈత కొట్టడం నేర్చుకోవడం గణితం నేర్చుకోవడంపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపకపోవడం).
- ద్విపార్శ్వ బదిలీ (Bilateral Transfer): శరీరంలో ఒక వైపు భాగంతో (ఉదాహరణకు: కుడి చేత్తో) సాధించిన నైపుణ్యం లేదా శిక్షణ, ప్రత్యేక శిక్షణ లేకుండానే రెండవ వైపు భాగానికి (ఎడమ చేతికి) బదిలీ కావడాన్ని ద్విపార్శ్వ బదిలీ అంటారు.
2. అభ్యసన బదిలీ సిద్ధాంతాలు (Theories of Transfer of Learning)
అభ్యసన బదిలీ ఏ విధంగా జరుగుతుందో వివరించడానికి మానసిక శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని ప్రాథమిక సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించారు:
- ఫార్మల్ డిసిప్లిన్ సిద్ధాంతం / మానసిక క్రమశిక్షణ సిద్ధాంతం (Theory of Formal Discipline): ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం మానసిక శక్తులైన పరిశీలన (Observation), తార్కిక ఆలోచన (Reasoning), ఆలోచన (Thinking), జ్ఞాపకశక్తి (Memory), మరియు ఏకాగ్రత (Concentration) లను తగిన శిక్షణ ద్వారా అభివృద్ధి పరిస్తే, ఆ శక్తులు అన్ని రంగాలలోనూ బదిలీ అవుతాయి.
- సమరూప మూలకాల సిద్ధాంతం (Theory of Identical Elements): దీనిని ఇ.ఎల్. థార్న్డైక్ (E.L. Thorndike)ప్రతిపాదించారు. రెండు వేర్వేరు పరిస్థితులు లేదా పాఠ్యాంశాల మధ్య విషయ సారూప్యత (Similarity of content), పద్ధతుల సారూప్యత (Similarity of methods), లేదా వైఖరుల సారూప్యత (Similarity of attitudes) ఉన్నప్పుడు మాత్రమే అభ్యసన బదిలీ సాధ్యమవుతుంది.
- సాధారణీకరణ సిద్ధాంతం (Theory of Generalisation): ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం ఒక పరిస్థితిలో నేర్చుకున్న నియమాలు, సూత్రాలు లేదా భావనలను విశ్లేషించి సాధారణీకరించుకున్నప్పుడు (Generalisation) ఆ జ్ఞానం కొత్త పరిస్థితులకు సులభంగా బదిలీ అవుతుంది.
- ఆదర్శాల సిద్ధాంతం (Theory of Ideals): దీనిని బాగ్లే (Bagley) ప్రతిపాదించారు. నేర్చుకున్న విషయాల కంటే విద్యార్థి పెంపొందించుకున్న విలువలు, ఆదర్శాలు మరియు జీవన సూత్రాలు బదిలీలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
- ట్రాన్స్పోజిషన్ సిద్ధాంతం (Theory of Transposition): గెస్టాల్ట్ వాదులు ప్రతిపాదించిన ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, విషయాలను చిన్న చిన్న విడిభాగాలుగా కాకుండా సమగ్ర సూత్రాలుగా (Principles / Whole) గ్రహించినప్పుడు బదిలీ వేగంగా జరుగుతుంది.
3. స్మృతి – అర్థం, సోపానాలు మరియు రకాలు (Memory – Meaning, Stages & Types)
మానవ అభ్యసనంలో స్మృతి (Memory) అత్యంత కీలకమైన భాగం. సర్ ఫ్రాన్సిస్ గాల్టన్ (Sir Francis Galton) తన ఆంత్రోపోమెట్రిక్ ప్రయోగశాలలో స్మృతిపై తొలి పరిశోధనలు జరుపగా, హెర్మన్ ఎబ్బింగ్ హాస్ (Hermann Ebbinghaus) తన “On Memory” గ్రంథం ద్వారా స్మృతిపై శాస్త్రీయ ప్రయోగాలు నిర్వహించారు. నేర్చుకున్న విషయాలు మెదడులో ఎంగ్రామ్ లేదా న్యూరోగ్రామ్ (Engram / Neurogram) రూపంలో భద్రపరచబడతాయి.
స్మృతిలోని ప్రధాన సోపానాలు (Stages of Memory):
స్మృతి ప్రక్రియ నాలుగు ప్రధాన దశల్లో జరుగుతుంది:
- అభ్యసనం (Learning): విషయాలను లేదా నైపుణ్యాలను తొలిసారిగా గ్రహించడం.
- ధారణ (Retention): అభ్యసించిన విషయాలను మెదడులో భద్రపరచుకోవడం.
- పునఃస్మరణ / జ్ఞప్తికి తెచ్చుకోవడం (Recall): ధారణలో ఉన్న సమాచారాన్ని అవసరమైనప్పుడు నేరుగా మనస్సుకు తెచ్చుకోవడం.
- గుర్తింపు (Recognition): ఎదురుగా ఉన్న విషయాలలో పాత విషయాన్ని చూసి సరిగ్గా గుర్తించడం (ఉదాహరణకు: బహుళ ఐచ్ఛిక ప్రశ్నలు – MCQs).
స్మృతిని కొలిచే పద్ధతులు:
- పునఃస్మరణ (Recall): నేర్చుకున్న విషయాన్ని నేరుగా గుర్తుచేసుకోవడం.
- గుర్తింపు (Recognition): ఐచ్ఛికాల నుండి సరైన సమాధానాన్ని ఎన్నుకోవడం.
- పునరభ్యసనం / పొదుపు పద్ధతి (Relearning / Ebbinghaus Saving Score): మర్చిపోయిన విషయాన్ని మళ్లీ నేర్చుకునేటప్పుడు పట్టే కాలాన్ని లేదా ప్రయత్నాలను కొలవడం.
స్మృతి రకాలు:
- స్వల్పకాలిక స్మృతి (Short-term Memory) vs దీర్ఘకాలిక స్మృతి (Long-term Memory): సమాచారాన్ని కొద్ది క్షణాలు మాత్రమే గుర్తుంచుకోవడం స్వల్పకాలిక స్మృతి అయితే, సుదీర్ఘకాలం భద్రపరచడం దీర్ఘకాలిక స్మృతి.
- బట్టీ స్మృతి (Rote Memory) vs తార్కిక స్మృతి (Logical Memory): అర్థం చేసుకోకుండా నేర్చుకోవడం బట్టీ స్మృతి అయితే, విశ్లేషణాత్మకంగా అవగాహన చేసుకుని గుర్తుంచుకోవడం తార్కిక స్మృతి.
- క్రియాత్మక స్మృతి (Active Memory) vs నిష్క్రియాత్మక స్మృతి (Passive Memory): ప్రత్యేక శ్రమతో గుర్తుచేసుకోవడం క్రియాత్మక స్మృతి కాగా, ఆయాచితంగా గుర్తుకురావడం నిష్క్రియాత్మక స్మృతి.
4. విస్మృతి – కారణాలు (Forgetting & Causes)
నేర్చుకున్న విషయాన్ని ధారణలో ఉంచుకోలేకపోవడం లేదా అవసరమైనప్పుడు జ్ఞప్తికి తెచ్చుకోలేకపోవడాన్నే విస్మృతి (Forgetting) అంటారు.
విస్మృతికి ప్రధాన కారణాలు:
- నిరుపయోగం వల్ల క్షీణించడం (Passive decay through disuse): అభ్యసించిన విషయాలను సుదీర్ఘకాలం పునశ్చరణ చేయకపోవడం వల్ల స్మృతి చిహ్నాలు మసకబారడం.
- అవరోధాలు (Inhibition / Interference Effect):
- పురోగమన అవరోధం (Proactive Inhibition): పాత విషయాలు కొత్తగా నేర్చుకున్న విషయాలను గుర్తుతెచ్చుకోవడానికి ఆటంకం కలిగించడం.
- తిరోగమన అవరోధం (Retroactive Inhibition): కొత్తగా నేర్చుకున్న విషయాలు పాత విషయాలను గుర్తుతెచ్చుకోవడానికి ఆటంకం కలిగించడం.
- దమనం (Repression / Abnormal Forgetting): సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ (Freud) ప్రకారం, మనస్సుకు బాధను లేదా ఆందోళనను కలిగించే అనుభవాలను స్వచ్ఛందంగా చేతన ప్రపంచం నుండి అచేతనంలోకి నెట్టివేయడమే దమనం.
- ఆఘాతం మరియు అమ్నీషియా (Amnesia): మానసిక లేదా శారీరక దెబ్బలు (Mental / Physical Trauma) లేదా షాక్ వల్ల తాత్కాలికంగా లేదా శాశ్వతంగా జ్ఞాపకశక్తి కోల్పోవడం.
5. స్మృతిని పెంపొందించే పద్ధతులు (Methods of Improving Memory)
తరగతి గదిలో విద్యార్థుల స్మృతి సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడానికి ఉపాధ్యాయులు క్రింది వ్యూహాలను అమలు చేయవచ్చు:
- ప్రేరణ, ఆసక్తి మరియు అవధానం (Motivation, Interest, Attention): అభ్యసనం పట్ల ఆసక్తిని, సానుకూల ప్రేరణను కలిగిస్తే ధారణ పెరుగుతుంది.
- భావోద్వేగ సమతుల్యత (Less Emotional): భయం, ఒత్తిడి లేని ప్రశాంత వాతావరణంలో అభ్యసనం సమర్థవంతంగా జరుగుతుంది.
- భావాల అనుబంధం (Association of Ideas & Contrast): కొత్త విషయాలను పాత విషయాలతో లేదా వ్యతిరేక భావనలతో పోల్చి నేర్పడం.
- అధిక అభ్యసనం (Over-learning) & పునర్బలనం: నిర్ణీత స్థాయి కంటే ఎక్కువ సాధన చేయడం వల్ల ధారణ సుదీర్ఘకాలం ఉంటుంది.
- ఉచ్చారణ / పఠనం (Recitation): చదివిన అంశాలను గట్టిగా పఠించడం వల్ల స్మృతి బలోపేతమవుతుంది.
- స్మృతి చిహ్నాలు / నిమోనిక్స్ (Mnemonic Devices): క్లిష్టమైన విషయాలను గుర్తుంచుకోవడానికి సంకేతాలను వాడటం (ఉదాహరణకు: ఇంద్రధనుస్సు రంగుల కోసం VIBGYOR వాడటం).
ముగింపు
అభ్యసన బదిలీ, స్మృతి మరియు విస్మృతి అనేవి ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్న మానసిక ప్రక్రియలు. ఉపాధ్యాయులు ఈ సిద్ధాంతాలను అవగాహన చేసుకుని తరగతి గదిలో సరైన బోధనా పద్ధతులు, ఉదాహరణలు, మరియు నిమోనిక్స్ ఉపయోగించినప్పుడు విద్యార్థులలో అర్థవంతమైన అభ్యసనం సాధించబడుతుంది.
Practice Time
Related Pages
Understanding Learning
- Learning- Meaning, Nature , Types of learning, Learning Curves (అభ్యసనం: అర్థం, స్వభావం, రకాలు మరియు అభ్యసన వక్రరేఖలు)
- Contexts of learning: Home, School, and Environment (అభ్యసన నేపధ్యాలు: ఇల్లు, పాఠశాల మరియు పరిసరాలు)
- Factors influencing learning: Maturation, Emotions, Learning environment, Motivation, Interests, Aptitude, and Attitude (అభ్యసనాన్ని ప్రభావితం చేసే కారకాలు: పరిపక్వత, భావోద్వేగాలు, అభ్యసన పరిసరాలు, ప్రేరణ, ఆసక్తులు, సహజసామర్థ్యం మరియు వైఖరులు)
- Theories of learning: Trial and Error, Classical conditioning, Operant conditioning, learning by Insight, Social Learning Theory, Bruner’s Theory of Instruction, Constructivism – Piaget, Vygotsky, Reciprocal Teaching, Collaborative Learning, Construction of knowledge-5E Method, Role of Language & a Teacher its Classroom applications (అభ్యసన సిద్ధాంతాలు: ప్రయత్న దోష పద్ధతి, సాంప్రదాయక అనుబంధనం, కార్యసాధక అనుబంధనం, అంతర్దృష్టి ద్వారా అభ్యసనం, సాంఘిక అభ్యసన సిద్ధాంతం, బ్రూనర్ బోధనా సిద్ధాంతం, నిర్మాణాత్మకవాదం – పియాజె, వైగోట్స్కీ, పరస్పర బోధన, సహకార అభ్యసనం, జ్ఞాన నిర్మాణం-5E పద్ధతి, భాష మరియు ఉపాధ్యాయుని పాత్ర, దాని తరగతి గది అనువర్తనాలు)